هوالهو

خلّاق المَعانی والاصباح "شیروانلی خاقانی" حضرت پیغمبره(ص) چوخ توصیف یازدیقیندان ساری "حَسّان عجم" لقب لنمیش دیر.

مولانا بؤیوک فضولی نین تورک و فارسجا وصفی او حضرته ، خاقانی دن چوخ اولماسادا ، گئری قالان دئییل دیر، عراقی سبک دن فایدالانماقدا ، آیات ، احادیث و اخبارین تحلیل و درجی ایله  اثرلرین محکم و گؤزللندیرمیشدیر.

اؤرنک اولاراق دقّتینیزی اشاغیدا گله جک بیر بیته یؤنه لدیرم:

 (بو غملــر کی بنیــم واردیر"بَعیر" ین باشینــا قویســـان

                                             چیخار کافر جهنمدن چالار اهل عذاب اوینار)

بو بیت ؛ موبارکه اعراف سوره سینین قیرخینجی آیه سینین تحلیلی دیر: {...وَلا یَدخلون الجَنَََََّهً حَتّی یلج الجَمَلُ فی سَمّ الخیاط…}* و قس علیهذا.

بلشویک لر؛ هشتاد ایلدن آرتیق  توتغولاری اولموش اسلامی اؤلکه لرده قرآن تاپیلان ائولری محو ائتدیکلری حالدا، دوشونجه سیزلیکدن آنلایا بیلمه میشلرکی بؤیوک فضولی نین دیوانی قرآنا آرخالانمیشدیر . او یوکسک مقام صاحبی اولانین دیوانی نین آرادان  گئتمه مه دیگینین سببی ده ائله یالنیز بو اولموشدور، باشقا اسلامی اؤلکه لر ده بیلمیرم ؛ لکن قوزئی آذربایجان دا اسلام و اصل معنادا ادبیّات چراغینین سؤنمزحالدا قالدیغینین سببی ده محض همین دیوان اولموشدور، بو رابطه ده دئمه لی یم 1374 ــ جی گونش ایلین فروردین آییندا باکی دا اولدوقدا "مایل" و "صامت" معلّم لرین ادبی ییغینجاق لارینا گئتدیم. (مولانا بؤیوک فضولی خصوصینده بئش ـ اون کلمه دانیشاجاغام) فیکرینده اولدوغوم اوچون ان اوّل ییغینجاغین اَن ـ بویون یوخلادیم ؛ بئله دوشوندوم کی اوردا اولانلارین لاپ بیلمیه نی فضولی حاققیندا اون منجه بیلیکلی دیر.من اونلارین هامیسینی اصل معنادا عالیم گؤردوم، بئله کی یئتمیش بئش یاشار"شاهد" معلم اؤز شعرلریندن عبارت مولا علی(ع) توصیفینده گونئی آذربایجان دا لینگه سی چتین تاپیلابیلن بیر قصیده اوخودو ،"طرخان علی نسب" عروض علمینده دوکترا صاحبی ایدی ، "آقا میر جلال" شاعر اولمادیغینا باخمایاراق درین معلومات یییه لنمیشدیر ، او گونئی آذربایجاندا تورک کلاسیک ادبیّاتینا خور باخیشدان صحبته باشلاماق ایسته یه نده مایل معلّم مانع اولدو ، "ناظم"معلّم تبریزلی عارف شاعر "راجی"دن تدقیقاتا مشغول ایدی، "شاهین فاضل" معلّم ادبیّات قیزیل قوشون  قول قاناد لاندیریردی، "صونا خیال" ادبی اثر لریندن بیر جزوه منیم اختیاریمدا قویدو. اونلار بوس ـ بوتون  اسلامی عقیده لر اصولوندا دا هامیسی چوخ درین دوشونجه لی ایدیلر، بوتون بوفضیلت لر بلشویک تسلطّی عصرینده فضولی  دیوانی نین مطالعه سی برکتیندن  اللرینه گلمیشدیر ."باکی" خلقی بو دانیلماز اصلی دویاراق او نابغه الّدهره چوخلو حؤرمت قایل دیلر، بلکه ده  فضولی هیکلینین یوکسک لیگی  بوتون هیکل لری تحت الشّعاع سینده قویدوغونون سببی ائله یالنیز بو اولموشدور.

مولانا فضولی ؛ "حکیم قطران" ، "خاقانی" ، "نظامی" ، "صائب"و… قرینه سینده قرار تاپماقدا اتگین (صِبیان) محبّتی له لکّه لندیرمیییب و آیی طشتین سویوندا گؤرمه میشدیر. عجبا گونئی آذربایجان  بلکه ده بوتون ایران دا بدرالدّجا اولان بؤیوک فضولی نین ایشیق ساچماسی نین قاباغی آلینمیشدیر، فضولی نین دینی ، مذهبی ، مشربی آیدین دیر،             او "امّ الخبائث" ه (اشهی لَنا) ، (به می سجّاده رنگین کن) و… دئمه میش ،اثر لرینی شطحیّات و هزلیّاتدان قوروموش ، اَحیانا" لفظا" ایاغی سوروشسه ده توبه نامه یازمیشدیر. آثاریندا اتّصالا"  توحید، نبوّت، امامت و تقوی ده ن دم ویرمیش ، بئله کی حدیقه السّعداسی حضرت سیّدالشّهدایه کامل اخلاصی نا آیدین بیر آیت  دیر، هر اثری اؤز  یئرینده عقیده سینین محکم اولماسینا شاهد دیر، منطق النّباتات قصیده سی:

 (هــوا عراِئس گولزاره اولدو چهره گشا     باهار گولشنه  گئیدیردی  حٌله ی  خضرا)

مطلع ایله اونون توحید و ستایش ده هنر نشانه سی دیر کی بی بدیل اولماسینا شکّ یئری یوخدور.مزه لی دیر کی اکثر دین داشی سینه لرینه دؤوه نلر ؛ کوپ دیبینده یاتان ، اشعری مسلک ، جبری و ناغیلچی  شاعرلری  اوزه  چکیب  و  فضولی  کیمی  متدیّن  و  گؤرکملی شاعرین حقّین ضای ائدیرلر، بئله کی1371    ده  تـورک  مدنیـت  چیـسی ســی  گنج شاعیر و یازیچی رضــا افشــارپور (افشــار)