| تبليغات | X |
یاران گذشته بس که کردند تاراج عبارت و معانی
شد تنگ فضای نظم بر ما،فریاد ز سبقت زمانی
فضولی
مولانا حکیم محمد بن سلیمان فضولی بایاتی ثم البغدادی،هیجری اونونجی عصرین یالنیز آذربایجان ادبیاتیندا یوخ،بلکه بوتون عمومی تورک ادبیاتی،فارس و عرب دیللی ادبیاتلاریندا ان معروف ،تأثیر ائدیجی و گؤرکملی شاعیری و ایسلام دونیاسینین عالیم،موتفکیر و فلسفهچیسی و دونیانین عجوبه شخصیتی کیمی تانینمیشدیر.
دوغومو
فضولینین دوغولودوغو یئرین تعیین ائتمک مناقیشهسی حله بیر نتیجهیه چاتمامیشدیر.
اونون کربلادا،بغداد دا،حلّهده و حتی آذربایجاندا دوغولدوغو ادعاسینی ئونه سورنلر واردیر.
تذکیرهلرده گؤردوگوموز کیمی اونون اوغوزون <<بایات>> عشیرهسینه منسوب اولماسی و اؤزونونده <حدیقت السعدا> و فارسجا <<دیوان>>-یندا،آنا دیلینین تورکجه اولماسیندان سؤز گئدیر.یئنی آراشدیرمالارا دایاناراق،آذربایجانین <قازاخ> ماحالیندا دوغولوب،اوشاق ایکن عائلهسیله برابر آتاسی <<ملا سلیمان>> طرفیندن،کربلایا آپاریلماسی ظن ائدیلیر.هر حالدا،او،اوشاقلیقدان بغداد شهرینده،تصویر ائتدیگیمیز آذربایجان ادبی محیطینده بؤیوموش و تربیه گؤرموشدور و سونرا کربلادا مقیم و اوردادا دفن اولموشدور.
ئوزوده فارسجا دیوانینین مقدمهسینده،<مولد و مقامم عراق عرب است> دئدیکدن سونرا،شعری حاقیندا دئییر:
<<…این نورسیدگان روزگار ندیده و این یتیمان غربت ناشنیده که از خاک نجف و خطّه ی کربلا سر بر آوردند و در آب و هوای برج اولیا پرورده اند.>>
و یئنهده اورادا دئییر:
چون خاک کربلاست فضولی مقام من،
نظمم بئ هر کجا که رسد حرمتش رواست.
زر نیست،سیم نیست،گوهر نیست،لعل نیست،
خاک است شعر بنده،ولی خاک کربلاست.
و یا،
آسوده ی کربلا به هر حال که هست
گر خاک شود نمیشود قدرش پست
بر میدارند و سبحه اش میسازند
میگردانندش از شرف دست به دست.
آدی
فضولینین آدینی ذکر ائدن ایلک قایناق <<کشف الظّنون>> دور. کاتب چلبی ئوز اثرینده اونو بئله آدلاندیریر: <و هو محمد بن سلیمان المتخلص بفضولی>.
اوندان قاباقکی قایناقلار،هامیسی اونو <<مولانا فضولی>> آدلاندیریرلار و لاکین <کشف الظنون>-دان سونرا، هر یئرده،هامی اونون آدینی محمد و آتاسینین آدینی سولیمان ذکر ائتمیشلر و کاتب چلبی نین ادعاسی علیهینه ایندیه کیمین هئچ بیر سند تاپیلمامیشدیر.
آتاسی سلیمانین حلّه شهرینده مفتی و دین عالیمی اولماسیندا،بیر روایرته دایاناراق،یالنیز بیزیم عصریمیزده کی تدقیقاتچیلار،اشاره ائتمیشلر.
تخلّصو
فضولیدن قاباق بو تخلصو ئوزو ایچون قبول ائدن هئچ بیر شاعیر بیزه معلوم دگیلدیر.(سلیمان نظیف 1925-نجی نشر ائتدیگی فضولی آدلی کیتابیندا و اوندان سونرا عبدالقادر قاراخان(1996،157-نجی ص)ادعا ائدیرلر کی (تذکرة الشعرا) اثرینده هیجری 6-نجی عصر فارس شاعیری اولان(یوسف فضولی)-دن سؤز گئدیبدیر).
(فضولی) سؤزو عربجهدیر و معناسی: (بوش دانیشماق و یئرسیز بیر ایشه دخالت ائتمکدیر).
بو بیت حافیظ دندیر:
در کارخان ای که ره عقل او فضل نیست
فهم ضعیف رای فضولی چرا کند!
فضولی اؤزو (بنگ و باده) اثرینین سونوندا یازدیغی بیر غزلده دئییر:
گفتم ای شوخ،فضولی به تو میلی دارد
گفت این بی ادبی هاست که اینش لقب است!
همین کلمه صفت حالیندا ایشلننده،(بوش دانیشان و یئرسیز باشقلارینین ایشلرینه دخالت ائدن شخص) معناسینا گلیر.آذربایجاندا بئله آداما (فضول) و اونون عملینه(فضوللوق) دئیه ریک.
باشقا طرفدن فضولی کلمهسی اگر فضل سؤزونون جمعی اولان فضول کلمهسینه منسوبیت اکی(ی)-نین آرتیریلماسی ایله دوزلیرسه،(یوکسکلیک،أوستونلوک،معرفت،حکمت و کمالا منسوب) معناسی وئره ر.
فضولی ئوزو،فارسجا دیوانینین مقدمهسینده بو تخلّصو سئچمه سببلرینی بئله ایزاح ائدیر:
(...گاهی به اشعار عربی پرداختم و فصحای عرب را به فنون تازی فی الجمله محظوظ ساختم و آن بر من آسان نمود زیرا زبان مباحثه ی علمی من بود.و گاهی در میدان ترکی سمند طبیعت دواندم و ظریفان ترک را به لطافت گفتار تورکی تمتعی رسانیدم.آن نیز چندان تشویشم نداد،چون ب سلیقه اصل من موافق افتاد.و گاهی ب رشته ی عبارت فارسی،گوهر کشیدم و از آن شاخسار میوه ی کام دل چیدم،اما به واسطه ی رغبت اخلاق و مودت دقّت مضمون که در جبلت داشتم...وقتها بوده که شب تا سحر زهر بیداری چشیدم و به صد خون جگر مضمونی را به عبارت کشیدم و چون روز شود،آن را به عیب توارد قلم زدم و از تصرف آن باز آمدم.وقتها شده که روز تا شب به دریای فکرت فرو رفته و و گوهر خاصّی به الماس سخن سفته ام،چون گفته اند که این مضمون از فهم دور است و این لفظ در میان قوم [فارس] نامعمول و نامشکور است،از نظر انداخته ام و به سلسله ی تسوید مقید نساخته ام... حقّا که همین احتراز،علت اختیار تخلّص واقع شده[است].چرا که در ابتدای شروع نظم،هر چند روزی دل بر تخلّصی مینهادم و بعد از مدتی به واسطه ی ظهور شریکی،به تخلّص دیگر تغییر میدادم.آخر الامر،معلوم شد یارانی که پیش از من بودند،تخلّص ها را پیش از معانی ربوده اند.خیال کردم که اگر تخلّص مشترک اختیار نمایم،در انتساب نظم بر من حیف رود اگر مغلوب باشم.و بر شریک ظلم شود اگر غالب آیم.
بنابر رفع ملابست التباس،(فضولی) تخلص کردم و از تشویش ستم شریکان پناه به جانب تخلص بردم و دانستم که این لقب مقلوب طبع کسی نخواهد افتاد که بیم شرکت او به من تشویشی نتواند داد.الحق ابواب آزار شرکت را بدین لقب بر خود بستم و از دغدغه ی انتقال او اختلال رستم...
فی الواقع تخلصی واقع شد موافق هوای من و لقبی اتفاق افتاد مطابق دعوای من به چندین وجوه:اول آن که،من خود را یگانه ی روزگار میخواستم و این معنی در این تخلص به ظهور پیوست و دامن فردیتم از دست قید شرکت رست.دیگر آن که من به توفیق همت،استدعای جامعیت جمع علوم و فنون داشتم.تخلصی یافتم متضمن این مضمون.چرا که در لغت جمع فضل است،بر وزن علوم و فنون.دیگر مضمون فضولی به اصطلاح عوام،خلاف ادب است و چه خلاف ادب از این برتر که مرا با وجود علت معاشرت علمای عالیمقدار و عدم تربیت سلاطین نامدار مرحمت شعار و نفرت سیاحت اقالیم و امصار،همیشه در مباحثه ی عقیله،دست تعرض در گریبان احکام مختلفه ی حکماست.و در مسائل نقلیه،داعیه ی اعتبار اوصول اختلاف فقهاست.و در این فنون سخن به استاد یک فنه ی هر فن موباحثه ی حسن عبارت و مناقشه ی لطف اداست.اگر چه این روش نشانه ی کمال فضولی است،اما نشانه ی کال فضولی است.
دید دوران در حصول علم او عرفان و ادب
اهتمام و اجتهاد و سعی و اقدام مرا
بر خلاف اهل عالم یافت عزم همتم
کرد در عالم فضولی زین سبب نام مرا.
المنة لله که ایام ارتکاب این فن گرامی و اوقات تعلق این نام نامی همیشه بر من به خیر گذشت و از میامن خاک اولیا به تکمیل هر رساله ای که توجه نمودم،اتمام آن به آسانی میسر گشت،غیر از غزلهای فارسی که...)
بو مقدمهدن آنلاشیلیر کی:
1.فضولینین غریزه و سلیقهسی تورکجه یازماغا مئیل ائدیرمیش.
2.فارس دیلینده هر نه یازیرسا،فارس شاعیرلری اؤز آدلارینا مشهور ائدیرلردیر.
3.اونا گؤره فضولی تخلص سئچدی کی فارس شاعیرلری داها اونون تخلصونو(معنالاردان اؤنجه) اوغورلاماسینلار،چون کی معناسیندان قورخوب چکینهجکلر.
4. اونا گؤره فضولی تخلصو سئچدی کی فارس شاعیرلریله ئوز داعواسیندا،ایستهدی "یگانه ی روزگار اولسون" و ئوزونو اونلارا اوخشاتماسین.
5.اونا گؤره فضولی تخلصو سئچدی کی ئوز عصرینده ادب او حکمت ساحهسینده تایی تاپیلماز و یئگانه ایدی و عصرین بوتون رایج اول علم،فضل و کمالینا یئیلنمیشدیر.
و تاریخ اثبات ائتدی کی "سلیمان اوغلو محمد " ئوز لیاقتی و اهیلیت ایله"ادب سیزلیک" معناسینا گلن فضولی کلمهسینین هویت و اصالتینی آلت اوست ائدیب دییشدی.
سولئیمان نظیف دیلیجه دئسک:
بو گون فضولی دئییلینجه،خاطره اغزّه و اولیا درجهسینه صعود ائتمیش بیر آدام گلیر.ئویله عزیز و ولی کی وجدانلارین تحول و قناعت و ایمانی ایلهده،قد سیّنه خلل گلمک احتمالی یوخدور.(سلیمان نظیف،ایسلامبول،1925،13-نجی ص).
اوشاقلیغی و گنجلیگی
فضولینین اوشاقلیغی و گنجلیگی حاقیندا چوخ معلومات یوخدور. بعضی روایتلره گؤره،گویا استادی ملا رحمت اللاهین قیزی ایلهده ائولنمیشدیر.
سندلر بؤلومونده گؤردوگوموز چاغداشی عهدینین،اونون حاقیندا سؤیله دیکلریندن نتیجه آلیریق کی فضولی دایماً تفسیر،حکمت،کلام،حدیث،هندسه،هیئت،طب،ادبیات،موسیقی و شعریله مشغول اولان،شوخ طبیعتلی و صحبتی دادلی بیر عالیم ایمیش.
اوشاقلیغیندا،هم اؤز آتاسی و همده ملا رحمت الله آدلی بیر عالیمین یانینیدا تحصیل آلمیش و چوخ کیچیک ایکن قلم اله آلا بیلمیشدیر.
قطعیت ایله دئمک اولار کی او زامانکی بغدادین علمی محیطینده،فضولی گوجلو و درین تحصیل آلا بیلمیش،بوتون عقلی و نقلی علملری اؤیرنمیش و خصوصیله حکمت و کلام فنلرینده متبحر بیر عالیم اولموش و "ملالیق" درجهسینه یوکسلمیشدیر.و هر یئرده حؤرمت قازانمیشدیر.علم تحصیلی ایله یاناشی شعر یازماغادا یئنی یئتمه یاشلاریندان باشلامیشدیر.اؤزو دئییر:
صیت فصاهت ایله سؤزوم توتدو عالمی
من مهد اعتباردا طفل زبون هنوز
بوی خوشوملا اولدو معطر دماغلار،
من نافه ی وجود دا بیر قطره خون هنوز.
لاکین او بوتون عقلی و نقلی علملرایله مشغول اولدوغو و حکمت و کلام فنلرینی اوخودوغو و اوخوتدوغونا گؤره،علمسیز شعری قبول ائتممیش و شعر دیل و آنلامیندا "اخلاق" گؤزلمیشدیر:
(چون در هنگام صباوت نظر اعتبار به کارخانه ی عالم انداختم و شاهد اکتساب معارف را منظور و معشوق ساختم،در اثنای آن عشقبازی گاهی محرک شووق فطری بر روی استعدادم ابواوب محبت نظم می گشود.اما غیرت همت اکتساب معارف منعم می نمود که : این جمیله اگر چه مرغوب است،چون مانع تحصیل کمال علم میشود،نه خوب است.)
فضولینین اوشاقلیق ایللرینده،عراق عرب آغ قویونلولار حاکیمیتی آلتیندا ایدی.سونرا صفوی دؤولتینین الینه کئچمیش 26 ایل بو بؤلگه،صفوی قیزیلباشلارینا تابع اولموشدور.شاعیرین بو ایللرده حیاتی نسبتاً ساکت کئچمیشدیر.او،شاه ختایی شأنینه "بنگ و باده" مثنوی سینی یازیب،اونا هدیه ائتمیشدیر.
سلطان سلیمان قانونی عراق عربی اله کئچیردیکدن سونرا،فضولینین گرگینلشیر.
بو دؤورده اونون حیاتی و معیشیتی آغیز کئچیرمیش،ئوزوده بو مسأله یه اعتناسیزایدی،نئجه کی "اوقاف"دان وئریلن معاشی بیر مدت کسیلدیکدن سونرا "وقفیه ایشلری اداره"-سینه شیکایت ائدرک دئمیشدیر:
…ما راتب خواران در آل رسولیم،
عمریست که این راتبه داریم مقرر،
مسدود نگشته در این راتبه بر ما،
زان روی که هستیم بر این راتبه در خور،
ماییم پسندیده ی دوران به قناعت،
پیران جوان بخت او فقیران توانگر.
ما آیینه داران بد و نیک جهانیم
گر نیستی آگه،بگشا دید و بنگر:
خم یافته در خدمت ما قامت گردون،
پر گشته ز آوازه ی ما دهر،سراسر...
و بئلهلیکله،ئوز مناعت طبع و قناعتینی گؤسترمیشدیر.
ئولومو
وئردیگیمیز سندلره گؤره،مولانا حکیم ملا محمد بن سلیمان فضولی،هیجری 900-نجی ایلده دونیایه گلمیش و هیجری 963-نجی ایلده طاعون بلاسینا توتولموش و رحلت ائتمیشدی.
فضولی کؤچدی(ماده تاریخی)
مزاری
فضولی رحلت ائتدیکدن سونرا،ئوز وصیتی أوزره،امام حسین علیه السلامین مزاری یانیندا دفن ائدیلمیشدیر و بیر زامان مزاری اوزرینه گونبذ تیکیلمیشدیر.
دئییلنلره گؤره،مزاری حاقیندا یازدیغی غزلین بو بئیتی:
مزاریم اوزره قویمام میل اگر کویوندا جان وئرسم،
قویون بیر سایه دوشسون قبریمه اول سرو قامتدن
اساسیندا سونرا بو گونبذ گؤتورولموشدور.
بو مزار 1975-نجی ایله کیمی برپا ایدی.همین ایلده عراق دولتی کوچهلری گئنیشلندیرمه بهانه سی ایله مزاری داغیتمیش و فضولینین سوموکلرینی کیتابخانایا نقل ائتمیشدیلر.
yazar aşqın bu gün 23 Jan 2009 | 
www.google.com-da ara!
