| تبليغات | X |
فضولی سؤزونون سئحری
ادبیات و مدنیت تاریخیمیزین افتخاری اولان فضولی دونیا ادبیاتی تاریخینده ده بؤیوک حادثهدیر. حکم کیمی سسلنن بو فیکری آشاغیداکی دانیلماز فاکتلار دوغرولدور: هله هئچ کیم شرقین اوچ مهتشم دیلینده (تورک، فارس و عرب)
دیوانلار باغلایاراق فضولی کیمی موکمل اثرلر یارادا بیلممیشدیر؛ هئچ
کیمین قلمی منسوب اولدوغو دؤورون ادبی عالمیندکی بوتون الوان فورما و
ژانرلارین سیناغینا معروض قالارکن فضولی قلمی کیمی گؤزل و جیلالی نومونهلر یاراتمامیشدیر؛ “قلب شاعری” کیمی تانینان شاعریمیز قدر هئچ کیم اوخوجو اوُریینه حاکم کسیلممیشدیر؛ ایکینجی ائله بیر شاعر تاپماق چتیندیر کی، اونون یاراتدیغ ادبی مکتب قدر سیرایتئدیجی اولسون و اؤز داوامچیلارینی چیخیلماز تأثیر دایرهسینده ساخلاماق اقتداریندا اولسون؛ اوریژینال و تکرارسیز اوسلوب صاحبی اولان فضولی کیمی هئچ کس ادبی یارادیجیلیق قارشیسیندا موختلیف دؤورلرین (اجتماعی قورولوشلارین) و زامانلارین سیناغیندان اوغورلا چیخا بیلمک کئیفیتینی علمی-تاریخی و معنوی دیر شرطی کیمی ایرهلی سورممیش و اؤز یاراتدیغی اثرلرله بو شرطی دولغون شکیلده
دوغرولتماق مومکون اولدوغونو ثبوتا یئتیرممیشدیر: فارس و عرب دیللرینده ده
یازماقلا و بو دیللردن بهرهلنمکله یاناشی، ادبی دیلیمیزی تاریخاً هئچ کس
فضولی کیمی همین دیللرین هئگمونلوغوندان (اوستونلوك) خلاص ائده بیلممیشدیر؛ نهایت، چوخ
آز شاعره میسسر اولار کی، معنویاتی، قلبی و روحو هر مصراعسیندان گؤرونسون و ازلی محبتدن، صمیمیلیکدن یوغرولموش ادبی شخصیتی یارادیجیلیغیندا و اوسلوبوندا فضولیدکی قدر بوتون عظمتی و آیدینلیغ ایله هکك اولونسون!..
فضولی تکجه آذربایجان ادبیاتیندا دئییل، بوتون شرق ادبیاتیندا
اثرلری دؤنه-دؤنه کؤچورولن، یاخود نشر اولونان، چوخ سئویلن و چوخ اوخونان ان تانینمیش سنتکارلارداندیر. 20-نجي یوزایللیکده تورکییهده، آذربایجاندا، ائلهجه ده باشقا اؤلکهلرده فضولینین حیات و یارادیجیلیغ، دیلی و اوسلوبو حاقیندا اونلارجا تدقیقات اثری یازیلمیشدیر. م.ف.کؤپرولو، ا.قاراخان، ا.ترلان، ح.آراسلی،
ی.بئرتئلس، ا.گؤلپینارلی، میر جلال، م.قولوزاده، م.ج.جفروو، ا.جعفر،
و.م.قوجاتورک، ح.مازیوغیلو، ا.دمیرچیزاده، ح.میرزهزاده، ا.میرحميدوو،
ف.قاسیمزاده، م.آدیلوو، ت.حاجییئو، آ.وفالی، ا.سفرلی، س.الیئو، آ.روستمووا،
و.فیض اللایئوا و باشقالارینین کیتابلاری، مقالهلری بو گون ده علمی دیرینی
ساخلاماقدادیر.
آذربایجان ادبی دیلینین تاریخیندن معلومدور کی، فضولی کلاسیک شعر دیلینده
فیکیر آردیجیللیغینی قوتلی پرینسیپه چئویرن، اونلارجا غزل، قصیده، قطعه و
رباعیسینده موختلیف موتیولرین باغیلانماسینا اینجه طرزده دقت یئتیرن بؤیوک
سکتکاردیر. بونونلا بئله، او اؤزوندن اوولکی ادبی ارثه، شرق پوئتیکاسینین زنگین و مورککب قایدا-قانونلارینا صادق قالماغ فارسجا دیوانینین مقدمهسینده اؤزونون دئدیگی کیمی، “اصلینین سلیقهسینه (یعنی تورک شعری
عنعنهلرینه) اویغون” یازماغ باجاران، صنعتده سلفلرینین کئچمدیگی، خلفلرینین
کئچه بیلمدیگی آشیریملاردان آتدایان بیر اوستادیر. اونون ظریف اوسلوبو
تکرار اولونمازدیر. پوئزیاسینداکی خارق الاده قدرت و عظمتی بدیعی سؤز
قارشیسیندا قویدوغو میثلسیز طلبکارلیق دوغورموشدور.
شعر ذؤوقوندن اولمایان آگاه،
اهل-نظمی مذمت ائیلمهسین
کندی جهلینه اعتراف ائتسین،
هر کرامته سئحر سؤیلمهسین.
(یعنی: شعر ذؤوقوندن آگاه اولمایان آدام شاعرلری مذمت ائیلمهسین؛ هر
کرامته – یئنی سؤزه (بدیعی اختراعا) سئحر سؤیلمکدنسه، اؤز جاهیللیگینی اعتراف ائتسین). بئله بیر ایضاحاتدان سونرا سانکی بو کیچیک قطعهنین مزمونو بوتونلوکله آیدیندیر. لاکین بو دؤرد مصراعداکی “جهل”، “کرامت” و “سئحر” سؤزلرینین علاوه ائکسپرئسسیو معنا چالاری اوخوجویا چاتیرمی؟ یقین کی، یوخ. چونکی شاعر همین مصراعلاری اوخوجوسونون مسلمان ذهنیتلی اولدوغونا آرخایین اولوب سؤیلمیشدیر؛ یعنی دوشونموشدور کی، اوخوجو قورانین “قمر سورهسیندن 1-جی و 2-جی آیه لرينی،
همده محمد (ص) پیغمبرین حیاتیندان بئله بیر ائپیزودو بیلممیش دئییلدیر: “ابو جهل مکه اهالیسیندن بیر نئچه نفری باشینا ییغیب، حضرت پیغمبردن معجزه گؤسترمگی طلب ائدیر. پیغمبر آداملارا آنی نظر سالیب، شهادت بارماغینی بدرلنمیش آیا دوغرو اوزادیر و بیر آن سونرا آی ایکی یئره
بؤلونوب، حیصهلری موختلیف مؤوقئلرده گؤرونور. پیغمبر اطرافینداکیلارا اوچ
دفعه: “شاهید اولون!” دئییر.
شاشقین وضعیتده قالان ابو جهل بو “کرامت”ی قبول ائتمک ایستمیر. “بو،
سئحردیر، شیطان عملیدیر!” – دئییر. بئلهلیکله، تاریخی رمزلری، دینی-فلسفی آنلاییشلاری بیلمهین، بیتده بو و یا دیگر سؤزون “تؤوریهلی” (معنوی جیناسلی، ایکی باشلی)
اولدوغونو دویمایان اوخوجویا فضولینین اثرلری بدیعی مزمون ساریدان یاریبا یاری آز چاتیر.
فضولی سئحرکار دئییلدی و اؤز اورگینین قانی، درین ذکاسی، نورو، فطری استعدادی حسابینا یاراتدیغی صنعت اینجیلرینی لاییقینجه، عدالتله قیمتلندیره بیلمهین، چارهسیزلیکدن “سئحر” آدلاندیران، اونون اؤزونو ایسه “عجایب اوسلوبلو” تعبیری ایله سجیهلندیرن معاصرلریندن، – آدی اوخوجولاردان توتموش تزکیرهچیلره قدر بیر چوخلاریندان ناراضی ایدی. لاکین قریبهدیر، بو گونون قدیربیلن اوخوجولاری دا بعضاً اونا سئحرکار کیمی باخیر، اونون اوجالتدیغی محتشم سؤز بیناسیندا هر بیر داشین اولوی موکمللیکله جیلالاندیغینی گؤروب حئیران قالیرلار.
فضولی مصرع-مصرع، بئیت-بئیت بؤیوکدور. اونون بئیتلرینده غفیل بیر شیمشگین پاریلتیسی، الچاتماز زیروهلرین قدسیتی وار. اونون بئیتلری خیامانه روباعیلر کیمی صنعتده حقیقی گؤزللیگین، معنا دولغونلوغونون محکی ساییلا بیلر: هر بئیتین اؤز موسیقی دیلی، – همجینس سسلردن، گؤزلنیلمز قافییهلردن بستلنمیش مئلودیاسی، اؤزونه مخصوص اوبرازلاری، آیدین فیکیر استیقامتی و
آفوریستیک مزمونو واریدیر! بعضاً هر شعر مستقل و اوریژینال فیکیرلر سؤیلهین ایکی مصراعلیق کیچیک شعرلرین، رنگارنگ چالارلاری اولان اوبرازلارین هؤرگوسونه، چلنگینه بنزییر. هر شعرین ظاهری و باتینی بیر-بیریندن اؤتکون و گؤزلدیر، – حیرتيمیز جهت ده بودور!
دیگر کلاسسیکلرده اولدوغو کیمی، فضولیده ده هم شعرین اساس غایهسیندن، ایدئیا مضمونوندان تجرید ائدیلمهین بئیتلره، هم ده شعردکی عمومی مزمونلا
باغیلانمایان سربست بئیتلره تصادف ائدیلیر. بو، اورتا عصرلر پوئتیکاسینین ادبی شکیل اولماق اعتباریله بئیته وئردیگی سربستلیکدن، مستقیللیکدن ایرهلی گلیر.
موختلیف شعرلرده شکیل و مضمونجا بیر-بیرینه اوخشایان بئیتلرله راستلاشیریق.
اما اونلارین اؤزونده ده فرقلی پوئتیک چالارلار یوخ دئییل.
بنزییشی تؤرهدن سببلر ایسه چوخدور: مطبوعاتین اولمادیغي شرایطده سونراکی
دؤورلرده نوسخه فرقلرینین میدانا چیخماسی؛ عینی بئیتین یانلیش کؤچورولمه
نتیجهسینده تحریفلره اوغراماسی، یاخود سهواً، جزعی فرقله باشقا شعره سالینماسی، موختلیف شاعرلرین اثرلرینین قاریشدیریلماسی، اوخوجو یادداشینین دیرچلدیلمهسی، سفربر ائدیلمهسی مقصدی ایله (پوئتیک آسسوسیاسیا زمینینده) سؤیلنمیش فیکیرلرین، معلوم اوبرازلی ایفادهلرین، ترکیبلرین بعضاً شاعرین اؤزو طرفیندن قصداً تکرار اولونماسی و س.
فضولی شعرینی شرحلرله بیرلیکده قاوراماق ایسترکن اوخوجو شاعرین مشهور
کلامینی بیر مرام کیمی یاددا ساخلامالیدیر: “علمسیز شعر اساسی یوخ دیوار اولور و اساسسیز دیوار غایتده بی اعتیبار اولور”. بئلهلیکله، علم شعرین اساسی، اؤزولو کیمی قیمتلندیریلیر. لاکین بورادا “علم” سؤزونو دوزگون و گئنیش معنادا آنلاماق لازیمدیر. “علمسیز شعر” ایفادهسی ایله داها چوخ غزل ژانریندان اولان شعری دوشونن شاعر ان آزی آشاغیداکیلاری نظرده توتموشدور: 1. بدیعی فیکیر منطیقی محاکیمه، تئزیس – آنتیتئزیس اوسولو ایله ایفاده ائدیلمهلی. 2. حیات حقیقتی نه قدر اوبرازلی شکیلده اولسا دا، ایناندیریجی، آغلا باتان طرزده عکس اولونمالی. 3. علمی (دینی و دونیوی) بیلیکلره، تثبیت اولونموش عقلی نتیجهلره ایستیناد ائدیلمهلی. 4. خالق تفکورو و خیالینین اینجیلری اولان مودريک ایفادهلره، قانادلی سؤزلره، آتالار سؤزو و ضربی-مثللره اساسلانمالی. بو شرطلرین هئچ اولمازسا بیرینی گؤزلمهین شعر “اعتبارسیزدیر”، باشقا
سؤزله، ظریفلیک و کامیللیکدن، ایماندان اوزاقدیر، – موختلیف ذؤوقلرین و ایدراکی اؤلچولرین سیناغینا دؤزمک گوجونده دئییلدیر. فضولی ایسه دئییلنلرین نینکی بیرینی، اکثر حاللاردا هامیسینی قاباریق شوشهده توپلانان ایشیق کیمی اؤز شعرینده جمعلشدیره بیلیر.
فضولینین بیر چوخ بئیتلری قرآن آیهلری، پیغمبرین حدیثلری و کلاسیک
شعرده گئنیش یاییلمیش صوفیلیک آنلاییشلارینین کمک ایله ایزاح ائدیله بیلر. لاکین بو، شاعرین هر بئیتینه دینی-میستیک دون گئیدیرمهیه، یاخود هر سؤزونده صوفیزم مطلبی آختارماغا اساس وئرمیر. البته، فضولینی موختلیف یوخومدا درک و ایزاح ائتمک مومکوندور؛ بو، تعجبلو دئییل، شاعرین اؤزو دئمیشکن: “هر کیمین عالمده میقدارینجادیر طبعینده مئیل...” بونونلا بئله، فضولی سؤزوندن دوغان منطیقی، رئال حیات عشقینی ساغا-سولا چکمهیه احتیاج یوخدور. فضولینی کؤکلوشکیلده قاورایا بیلممکدن نالاج قالیب، سوبیئکتیو و “مقصده اویغون” یوزماق باشقا، اونون سؤزونه-فیکرینه صادق قالیب، فردی دیل اوسلوبونون و یارادیجیلیغینین اساس مئیللری و موتیولری واسطهسیله علمی شرح ائتمک بامباشقادیر!
فضولینی دین شاعری سایماق، صنعتیندکی عظمتی، درین بدیعی تأثیری آنجاق
“مبهم” و “ظریف” دینی-مؤوهومی آنلاییشلاردا گؤرمک اونو باشا دوشممهیه
برابردیر.
“فضولینی شرح ائتمک؟!” بو سؤزلر چوخ غریبه سسلنیر. بو اونا بنزییر کی،
کیمهسه گونش باغشلاماق ایستییرسن، آنجاق الی بوش گئدیرسن: حرارتی اؤز قلبینده قالیر، نورو گؤزلرینده...
فضولی دریادیر!
yazar aşqın bu gün 24 Aug 2009 | هوالهو
|
|
اَعرَفُ العارفین وَالواصلین مولانا بؤیوک "محمّد فضولی"
خلّاق المَعانی والاصباح "شیروانلی خاقانی" حضرت پیغمبره(ص) چوخ توصیف یازدیقیندان ساری "حَسّان عجم" لقب لنمیش دیر.
مولانا بؤیوک فضولی نین تورک و فارسجا وصفی او حضرته ، خاقانی دن چوخ اولماسادا ، گئری قالان دئییل دیر، عراقی سبک دن فایدالانماقدا ، آیات ، احادیث و اخبارین تحلیل و درجی ایله اثرلرین محکم و گؤزللندیرمیشدیر.
اؤرنک اولاراق دقّتینیزی اشاغیدا گله جک بیر بیته یؤنه لدیرم:
(بو غملــر کی بنیــم واردیر"بَعیر" ین باشینــا قویســـان
چیخار کافر جهنمدن چالار اهل عذاب اوینار)
بو بیت ؛ موبارکه اعراف سوره سینین قیرخینجی آیه سینین تحلیلی دیر: {...وَلا یَدخلون الجَنَََََّهً حَتّی یلج الجَمَلُ فی سَمّ الخیاط…}* و قس علیهذا.
بلشویک لر؛ هشتاد ایلدن آرتیق توتغولاری اولموش اسلامی اؤلکه لرده قرآن تاپیلان ائولری محو ائتدیکلری حالدا، دوشونجه سیزلیکدن آنلایا بیلمه میشلرکی بؤیوک فضولی نین دیوانی قرآنا آرخالانمیشدیر . او یوکسک مقام صاحبی اولانین دیوانی نین آرادان گئتمه مه دیگینین سببی ده ائله یالنیز بو اولموشدور، باشقا اسلامی اؤلکه لر ده بیلمیرم ؛ لکن قوزئی آذربایجان دا اسلام و اصل معنادا ادبیّات چراغینین سؤنمزحالدا قالدیغینین سببی ده محض همین دیوان اولموشدور، بو رابطه ده دئمه لی یم 1374 ــ جی گونش ایلین فروردین آییندا باکی دا اولدوقدا "مایل" و "صامت" معلّم لرین ادبی ییغینجاق لارینا گئتدیم. (مولانا بؤیوک فضولی خصوصینده بئش ـ اون کلمه دانیشاجاغام) فیکرینده اولدوغوم اوچون ان اوّل ییغینجاغین اَن ـ بویون یوخلادیم ؛ بئله دوشوندوم کی اوردا اولانلارین لاپ بیلمیه نی فضولی حاققیندا اون منجه بیلیکلی دیر.من اونلارین هامیسینی اصل معنادا عالیم گؤردوم، بئله کی یئتمیش بئش یاشار"شاهد" معلم اؤز شعرلریندن عبارت مولا علی(ع) توصیفینده گونئی آذربایجان دا لینگه سی چتین تاپیلابیلن بیر قصیده اوخودو ،"طرخان علی نسب" عروض علمینده دوکترا صاحبی ایدی ، "آقا میر جلال" شاعر اولمادیغینا باخمایاراق درین معلومات یییه لنمیشدیر ، او گونئی آذربایجاندا تورک کلاسیک ادبیّاتینا خور باخیشدان صحبته باشلاماق ایسته یه نده مایل معلّم مانع اولدو ، "ناظم"معلّم تبریزلی عارف شاعر "راجی"دن تدقیقاتا مشغول ایدی، "شاهین فاضل" معلّم ادبیّات قیزیل قوشون قول قاناد لاندیریردی، "صونا خیال" ادبی اثر لریندن بیر جزوه منیم اختیاریمدا قویدو. اونلار بوس ـ بوتون اسلامی عقیده لر اصولوندا دا هامیسی چوخ درین دوشونجه لی ایدیلر، بوتون بوفضیلت لر بلشویک تسلطّی عصرینده فضولی دیوانی نین مطالعه سی برکتیندن اللرینه گلمیشدیر ."باکی" خلقی بو دانیلماز اصلی دویاراق او نابغه الّدهره چوخلو حؤرمت قایل دیلر، بلکه ده فضولی هیکلینین یوکسک لیگی بوتون هیکل لری تحت الشّعاع سینده قویدوغونون سببی ائله یالنیز بو اولموشدور.
مولانا فضولی ؛ "حکیم قطران" ، "خاقانی" ، "نظامی" ، "صائب"و… قرینه سینده قرار تاپماقدا اتگین (صِبیان) محبّتی له لکّه لندیرمیییب و آیی طشتین سویوندا گؤرمه میشدیر. عجبا گونئی آذربایجان بلکه ده بوتون ایران دا بدرالدّجا اولان بؤیوک فضولی نین ایشیق ساچماسی نین قاباغی آلینمیشدیر، فضولی نین دینی ، مذهبی ، مشربی آیدین دیر، او "امّ الخبائث" ه (اشهی لَنا) ، (به می سجّاده رنگین کن) و… دئمه میش ،اثر لرینی شطحیّات و هزلیّاتدان قوروموش ، اَحیانا" لفظا" ایاغی سوروشسه ده توبه نامه یازمیشدیر. آثاریندا اتّصالا" توحید، نبوّت، امامت و تقوی ده ن دم ویرمیش ، بئله کی حدیقه السّعداسی حضرت سیّدالشّهدایه کامل اخلاصی نا آیدین بیر آیت دیر، هر اثری اؤز یئرینده عقیده سینین محکم اولماسینا شاهد دیر، منطق النّباتات قصیده سی:
(هــوا عراِئس گولزاره اولدو چهره گشا باهار گولشنه گئیدیردی حٌله ی خضرا)
مطلع ایله اونون توحید و ستایش ده هنر نشانه سی دیر کی بی بدیل اولماسینا شکّ یئری یوخدور.مزه لی دیر کی اکثر دین داشی سینه لرینه دؤوه نلر ؛ کوپ دیبینده یاتان ، اشعری مسلک ، جبری و ناغیلچی شاعرلری اوزه چکیب و فضولی کیمی متدیّن و گؤرکملی شاعرین حقّین ضای ائدیرلر، بئله کی1371 ده تـورک مدنیـت چیـسی ســی گنج شاعیر و یازیچی رضــا افشــارپور (افشــار)
همّتی نین وجهه سی کؤلگه سینده بؤیوک فضولی آدیله آبرومندانه بیرکتابخانا ، هونری بیر گروه و ادبی بیر انجمن شئکیللـــــه نیب و قامتیــــن هونر و ادبیّات سوندوس** قباسیلن بزه ک لندیردی.بو نجیب حرکت لر اسلام چرچیوه سینده یئرلشدیگی حالدا گونو گوندن آرتیق ایشیقلانـدی ، هلـهاوبیـری لـــر قیراقــــدا دورسون، تکجه ادبی انجمنی دوغرودان دوغروسونا اصل معنادا ادبی بیرقورولتای اولموش ادبیّاتی "تبریز" ده وجهه لندیریبو وداها وجهه لندیره جک ایدی .
گؤره سن هانسی گؤرونمه میش گوناها دایانیلیب ائله همان ایل فضولی انجمنی نین هفته ده بیر گون شئکیللنمه سینین قاباغی آلیندی ؟ بویو قینیندان چیخمامیش پاییز غضبینه معروض قالیب سولموش بو انجمنه ندن اجازه وئریلمیر یئنیدن شئکیللنسین؟
بو سئوال دئیه سن ؛ ( اساسی قانونون 15 ـ جی مادّه سی ، نده ن قــوّه دن فعلــه پیاده اولونمور؟) سئوالی کیمی جواب سیز بیر سئوال دیر.
یا هو( اَن تَکونَ اُمَّةً هِی اَ ربی مِن اُمَةٍ...)*** 92 نحل
* جنّــته گیره بیلمزلــر او واختاجان کی نـــر ده وه ایگنه نین ده لیگینه گیره.
** سوندوس = نازیک ایپک
*** بو کی بیـر ملّت بیـر آیری ملّـته اوجالانمیش اولا
|
قوجالماییبدی ، قوجالماز. قوجالمایاندی فضولی
ادب دنیزلـــرینیـن ســاو آلانی ناققالارینــــدان
علوم دریاسی دیر ، دالغاسی الینــده قـلـــم دیر
داغ اولســا لـــوح تصـــوّرده صورتِ ادبیــّات
سنائی ، مولوی ، خاقانی و نظامی و جامـی –
ائمــّه گولشنینیــن ، بالاخـــص ّ ختــم رِسالت
حدیقــةالسّعـداء ، مقتـداســـی مـذهبـی نین دیـــر
علــی(ع) ولایتینـه اعتقــادی کامـل اولارکـــن
گلیـن کیمـی بزه یـه ن سؤزلریـن ادب گئییمیله
ایپک ساپا دوزوبن اینجی لر سایاغـی کلامین
سمنـدِ فکریــنـه میدانـدی مـــــــاوراء طبیــعت
اولوبـــــدو حافـظ احکــام فقـه سیـر سلـوک دا
بیـات ائلینـده ن ، آذربایجان لی ، مولـَدی بغـــداد
تخصّصی اولوبان تورک، فارس ، عــرب ادبینده
او انجمــن کـی بناسی فضـــولی انجمنی ایـدی
ائدیردی دوققوز اتابـک او انجمـــن آرا شرکت
اولاردی بحث لغت ، سبک ، نوع قافیه دن کی
کمال محفلی ، عرفان ، ادب اوجاغـی اولارکن
سریع حالدا تقبّّـل جدید کتابخانـــــا سینـدان
هریســی سلطه ی قومیّـتین تفـوّقـی قویسـا
|
همیشه گوللــو باهار، گوللوـ گولستاندی فضولـــی
صدف لرینـــده اولان در ّ جاودانـــدی فضـولـــی
قلمــده برق گوجون گؤسترن دوماندی فضولی
پرنـد ، قیش فصیلی ، یازدا پرنیانـدی فضولـی
مقابلینــده دوران درّ شایگانــــدی فضـولـــی
وِلا باغینــدا اؤتــن بولبـول جِنانــــدی فضولـــی
او سرو کؤلگه سی ، قمریّ نوحه خواندی فضولی
طریـق حقــّـــده سالار کاروانــــدی فضولـــی
کلام اؤلکـــه سینــه گوجلـو کامرانــدی فضولـی
نیازی تصدیقه یوخدور کـی نکته داندی فضولـی
مکین مکانـدادی ، مبهـوت لا مکانـدی فضولی
عمـل ده طـرز عباداتـی پوزمایانـدی فضولــی
اوغوز خانا تؤره مه ، تورک قهرماندی فضولـی
کلیــــم وادی قدس ِِِ بــو اوچ لسانـــدی فضولـــی
نشان وئریردی نجوم ایچره کهکشاندی فضولی
او شوکت آیدین ائدیردی کی علـوّ شاندی فضولی
عروض شاعری ، وزن و بدیع ـ بیاندی فضولــی
قاباغیـن آلــدی تشبث کی تورکمانـدی فضولــی
قضیّــه ایدی ثبوتـــی : کؤنولستانــدی فضـولــــی
اینــان کی نابغـــــه ی آخـرالزّمانــدی فضولــــی تبریز موسی هریسی نژاد هریسی |
yazar aşqın bu gün 28 Mar 2009 | 
یاران گذشته بس که کردند تاراج عبارت و معانی
شد تنگ فضای نظم بر ما،فریاد ز سبقت زمانی
فضولی
مولانا حکیم محمد بن سلیمان فضولی بایاتی ثم البغدادی،هیجری اونونجی عصرین یالنیز آذربایجان ادبیاتیندا یوخ،بلکه بوتون عمومی تورک ادبیاتی،فارس و عرب دیللی ادبیاتلاریندا ان معروف ،تأثیر ائدیجی و گؤرکملی شاعیری و ایسلام دونیاسینین عالیم،موتفکیر و فلسفهچیسی و دونیانین عجوبه شخصیتی کیمی تانینمیشدیر.
دوغومو
فضولینین دوغولودوغو یئرین تعیین ائتمک مناقیشهسی حله بیر نتیجهیه چاتمامیشدیر.
اونون کربلادا،بغداد دا،حلّهده و حتی آذربایجاندا دوغولدوغو ادعاسینی ئونه سورنلر واردیر.
تذکیرهلرده گؤردوگوموز کیمی اونون اوغوزون <<بایات>> عشیرهسینه منسوب اولماسی و اؤزونونده <حدیقت السعدا> و فارسجا <<دیوان>>-یندا،آنا دیلینین تورکجه اولماسیندان سؤز گئدیر.یئنی آراشدیرمالارا دایاناراق،آذربایجانین <قازاخ> ماحالیندا دوغولوب،اوشاق ایکن عائلهسیله برابر آتاسی <<ملا سلیمان>> طرفیندن،کربلایا آپاریلماسی ظن ائدیلیر.هر حالدا،او،اوشاقلیقدان بغداد شهرینده،تصویر ائتدیگیمیز آذربایجان ادبی محیطینده بؤیوموش و تربیه گؤرموشدور و سونرا کربلادا مقیم و اوردادا دفن اولموشدور.
ئوزوده فارسجا دیوانینین مقدمهسینده،<مولد و مقامم عراق عرب است> دئدیکدن سونرا،شعری حاقیندا دئییر:
<<…این نورسیدگان روزگار ندیده و این یتیمان غربت ناشنیده که از خاک نجف و خطّه ی کربلا سر بر آوردند و در آب و هوای برج اولیا پرورده اند.>>
و یئنهده اورادا دئییر:
چون خاک کربلاست فضولی مقام من،
نظمم بئ هر کجا که رسد حرمتش رواست.
زر نیست،سیم نیست،گوهر نیست،لعل نیست،
خاک است شعر بنده،ولی خاک کربلاست.
و یا،
آسوده ی کربلا به هر حال که هست
گر خاک شود نمیشود قدرش پست
بر میدارند و سبحه اش میسازند
میگردانندش از شرف دست به دست.
آدی
فضولینین آدینی ذکر ائدن ایلک قایناق <<کشف الظّنون>> دور. کاتب چلبی ئوز اثرینده اونو بئله آدلاندیریر: <و هو محمد بن سلیمان المتخلص بفضولی>.
اوندان قاباقکی قایناقلار،هامیسی اونو <<مولانا فضولی>> آدلاندیریرلار و لاکین <کشف الظنون>-دان سونرا، هر یئرده،هامی اونون آدینی محمد و آتاسینین آدینی سولیمان ذکر ائتمیشلر و کاتب چلبی نین ادعاسی علیهینه ایندیه کیمین هئچ بیر سند تاپیلمامیشدیر.
آتاسی سلیمانین حلّه شهرینده مفتی و دین عالیمی اولماسیندا،بیر روایرته دایاناراق،یالنیز بیزیم عصریمیزده کی تدقیقاتچیلار،اشاره ائتمیشلر.
تخلّصو
فضولیدن قاباق بو تخلصو ئوزو ایچون قبول ائدن هئچ بیر شاعیر بیزه معلوم دگیلدیر.(سلیمان نظیف 1925-نجی نشر ائتدیگی فضولی آدلی کیتابیندا و اوندان سونرا عبدالقادر قاراخان(1996،157-نجی ص)ادعا ائدیرلر کی (تذکرة الشعرا) اثرینده هیجری 6-نجی عصر فارس شاعیری اولان(یوسف فضولی)-دن سؤز گئدیبدیر).
(فضولی) سؤزو عربجهدیر و معناسی: (بوش دانیشماق و یئرسیز بیر ایشه دخالت ائتمکدیر).
بو بیت حافیظ دندیر:
در کارخان ای که ره عقل او فضل نیست
فهم ضعیف رای فضولی چرا کند!
فضولی اؤزو (بنگ و باده) اثرینین سونوندا یازدیغی بیر غزلده دئییر:
گفتم ای شوخ،فضولی به تو میلی دارد
گفت این بی ادبی هاست که اینش لقب است!
همین کلمه صفت حالیندا ایشلننده،(بوش دانیشان و یئرسیز باشقلارینین ایشلرینه دخالت ائدن شخص) معناسینا گلیر.آذربایجاندا بئله آداما (فضول) و اونون عملینه(فضوللوق) دئیه ریک.
باشقا طرفدن فضولی کلمهسی اگر فضل سؤزونون جمعی اولان فضول کلمهسینه منسوبیت اکی(ی)-نین آرتیریلماسی ایله دوزلیرسه،(یوکسکلیک،أوستونلوک،معرفت،حکمت و کمالا منسوب) معناسی وئره ر.
فضولی ئوزو،فارسجا دیوانینین مقدمهسینده بو تخلّصو سئچمه سببلرینی بئله ایزاح ائدیر:
(...گاهی به اشعار عربی پرداختم و فصحای عرب را به فنون تازی فی الجمله محظوظ ساختم و آن بر من آسان نمود زیرا زبان مباحثه ی علمی من بود.و گاهی در میدان ترکی سمند طبیعت دواندم و ظریفان ترک را به لطافت گفتار تورکی تمتعی رسانیدم.آن نیز چندان تشویشم نداد،چون ب سلیقه اصل من موافق افتاد.و گاهی ب رشته ی عبارت فارسی،گوهر کشیدم و از آن شاخسار میوه ی کام دل چیدم،اما به واسطه ی رغبت اخلاق و مودت دقّت مضمون که در جبلت داشتم...وقتها بوده که شب تا سحر زهر بیداری چشیدم و به صد خون جگر مضمونی را به عبارت کشیدم و چون روز شود،آن را به عیب توارد قلم زدم و از تصرف آن باز آمدم.وقتها شده که روز تا شب به دریای فکرت فرو رفته و و گوهر خاصّی به الماس سخن سفته ام،چون گفته اند که این مضمون از فهم دور است و این لفظ در میان قوم [فارس] نامعمول و نامشکور است،از نظر انداخته ام و به سلسله ی تسوید مقید نساخته ام... حقّا که همین احتراز،علت اختیار تخلّص واقع شده[است].چرا که در ابتدای شروع نظم،هر چند روزی دل بر تخلّصی مینهادم و بعد از مدتی به واسطه ی ظهور شریکی،به تخلّص دیگر تغییر میدادم.آخر الامر،معلوم شد یارانی که پیش از من بودند،تخلّص ها را پیش از معانی ربوده اند.خیال کردم که اگر تخلّص مشترک اختیار نمایم،در انتساب نظم بر من حیف رود اگر مغلوب باشم.و بر شریک ظلم شود اگر غالب آیم.
بنابر رفع ملابست التباس،(فضولی) تخلص کردم و از تشویش ستم شریکان پناه به جانب تخلص بردم و دانستم که این لقب مقلوب طبع کسی نخواهد افتاد که بیم شرکت او به من تشویشی نتواند داد.الحق ابواب آزار شرکت را بدین لقب بر خود بستم و از دغدغه ی انتقال او اختلال رستم...
فی الواقع تخلصی واقع شد موافق هوای من و لقبی اتفاق افتاد مطابق دعوای من به چندین وجوه:اول آن که،من خود را یگانه ی روزگار میخواستم و این معنی در این تخلص به ظهور پیوست و دامن فردیتم از دست قید شرکت رست.دیگر آن که من به توفیق همت،استدعای جامعیت جمع علوم و فنون داشتم.تخلصی یافتم متضمن این مضمون.چرا که در لغت جمع فضل است،بر وزن علوم و فنون.دیگر مضمون فضولی به اصطلاح عوام،خلاف ادب است و چه خلاف ادب از این برتر که مرا با وجود علت معاشرت علمای عالیمقدار و عدم تربیت سلاطین نامدار مرحمت شعار و نفرت سیاحت اقالیم و امصار،همیشه در مباحثه ی عقیله،دست تعرض در گریبان احکام مختلفه ی حکماست.و در مسائل نقلیه،داعیه ی اعتبار اوصول اختلاف فقهاست.و در این فنون سخن به استاد یک فنه ی هر فن موباحثه ی حسن عبارت و مناقشه ی لطف اداست.اگر چه این روش نشانه ی کمال فضولی است،اما نشانه ی کال فضولی است.
دید دوران در حصول علم او عرفان و ادب
اهتمام و اجتهاد و سعی و اقدام مرا
بر خلاف اهل عالم یافت عزم همتم
کرد در عالم فضولی زین سبب نام مرا.
المنة لله که ایام ارتکاب این فن گرامی و اوقات تعلق این نام نامی همیشه بر من به خیر گذشت و از میامن خاک اولیا به تکمیل هر رساله ای که توجه نمودم،اتمام آن به آسانی میسر گشت،غیر از غزلهای فارسی که...)
بو مقدمهدن آنلاشیلیر کی:
1.فضولینین غریزه و سلیقهسی تورکجه یازماغا مئیل ائدیرمیش.
2.فارس دیلینده هر نه یازیرسا،فارس شاعیرلری اؤز آدلارینا مشهور ائدیرلردیر.
3.اونا گؤره فضولی تخلص سئچدی کی فارس شاعیرلری داها اونون تخلصونو(معنالاردان اؤنجه) اوغورلاماسینلار،چون کی معناسیندان قورخوب چکینهجکلر.
4. اونا گؤره فضولی تخلصو سئچدی کی فارس شاعیرلریله ئوز داعواسیندا،ایستهدی "یگانه ی روزگار اولسون" و ئوزونو اونلارا اوخشاتماسین.
5.اونا گؤره فضولی تخلصو سئچدی کی ئوز عصرینده ادب او حکمت ساحهسینده تایی تاپیلماز و یئگانه ایدی و عصرین بوتون رایج اول علم،فضل و کمالینا یئیلنمیشدیر.
و تاریخ اثبات ائتدی کی "سلیمان اوغلو محمد " ئوز لیاقتی و اهیلیت ایله"ادب سیزلیک" معناسینا گلن فضولی کلمهسینین هویت و اصالتینی آلت اوست ائدیب دییشدی.
سولئیمان نظیف دیلیجه دئسک:
بو گون فضولی دئییلینجه،خاطره اغزّه و اولیا درجهسینه صعود ائتمیش بیر آدام گلیر.ئویله عزیز و ولی کی وجدانلارین تحول و قناعت و ایمانی ایلهده،قد سیّنه خلل گلمک احتمالی یوخدور.(سلیمان نظیف،ایسلامبول،1925،13-نجی ص).
اوشاقلیغی و گنجلیگی
فضولینین اوشاقلیغی و گنجلیگی حاقیندا چوخ معلومات یوخدور. بعضی روایتلره گؤره،گویا استادی ملا رحمت اللاهین قیزی ایلهده ائولنمیشدیر.
سندلر بؤلومونده گؤردوگوموز چاغداشی عهدینین،اونون حاقیندا سؤیله دیکلریندن نتیجه آلیریق کی فضولی دایماً تفسیر،حکمت،کلام،حدیث،هندسه،هیئت،طب،ادبیات،موسیقی و شعریله مشغول اولان،شوخ طبیعتلی و صحبتی دادلی بیر عالیم ایمیش.
اوشاقلیغیندا،هم اؤز آتاسی و همده ملا رحمت الله آدلی بیر عالیمین یانینیدا تحصیل آلمیش و چوخ کیچیک ایکن قلم اله آلا بیلمیشدیر.
قطعیت ایله دئمک اولار کی او زامانکی بغدادین علمی محیطینده،فضولی گوجلو و درین تحصیل آلا بیلمیش،بوتون عقلی و نقلی علملری اؤیرنمیش و خصوصیله حکمت و کلام فنلرینده متبحر بیر عالیم اولموش و "ملالیق" درجهسینه یوکسلمیشدیر.و هر یئرده حؤرمت قازانمیشدیر.علم تحصیلی ایله یاناشی شعر یازماغادا یئنی یئتمه یاشلاریندان باشلامیشدیر.اؤزو دئییر:
صیت فصاهت ایله سؤزوم توتدو عالمی
من مهد اعتباردا طفل زبون هنوز
بوی خوشوملا اولدو معطر دماغلار،
من نافه ی وجود دا بیر قطره خون هنوز.
لاکین او بوتون عقلی و نقلی علملرایله مشغول اولدوغو و حکمت و کلام فنلرینی اوخودوغو و اوخوتدوغونا گؤره،علمسیز شعری قبول ائتممیش و شعر دیل و آنلامیندا "اخلاق" گؤزلمیشدیر:
(چون در هنگام صباوت نظر اعتبار به کارخانه ی عالم انداختم و شاهد اکتساب معارف را منظور و معشوق ساختم،در اثنای آن عشقبازی گاهی محرک شووق فطری بر روی استعدادم ابواوب محبت نظم می گشود.اما غیرت همت اکتساب معارف منعم می نمود که : این جمیله اگر چه مرغوب است،چون مانع تحصیل کمال علم میشود،نه خوب است.)
فضولینین اوشاقلیق ایللرینده،عراق عرب آغ قویونلولار حاکیمیتی آلتیندا ایدی.سونرا صفوی دؤولتینین الینه کئچمیش 26 ایل بو بؤلگه،صفوی قیزیلباشلارینا تابع اولموشدور.شاعیرین بو ایللرده حیاتی نسبتاً ساکت کئچمیشدیر.او،شاه ختایی شأنینه "بنگ و باده" مثنوی سینی یازیب،اونا هدیه ائتمیشدیر.
سلطان سلیمان قانونی عراق عربی اله کئچیردیکدن سونرا،فضولینین گرگینلشیر.
بو دؤورده اونون حیاتی و معیشیتی آغیز کئچیرمیش،ئوزوده بو مسأله یه اعتناسیزایدی،نئجه کی "اوقاف"دان وئریلن معاشی بیر مدت کسیلدیکدن سونرا "وقفیه ایشلری اداره"-سینه شیکایت ائدرک دئمیشدیر:
…ما راتب خواران در آل رسولیم،
عمریست که این راتبه داریم مقرر،
مسدود نگشته در این راتبه بر ما،
زان روی که هستیم بر این راتبه در خور،
ماییم پسندیده ی دوران به قناعت،
پیران جوان بخت او فقیران توانگر.
ما آیینه داران بد و نیک جهانیم
گر نیستی آگه،بگشا دید و بنگر:
خم یافته در خدمت ما قامت گردون،
پر گشته ز آوازه ی ما دهر،سراسر...
و بئلهلیکله،ئوز مناعت طبع و قناعتینی گؤسترمیشدیر.
ئولومو
وئردیگیمیز سندلره گؤره،مولانا حکیم ملا محمد بن سلیمان فضولی،هیجری 900-نجی ایلده دونیایه گلمیش و هیجری 963-نجی ایلده طاعون بلاسینا توتولموش و رحلت ائتمیشدی.
فضولی کؤچدی(ماده تاریخی)
مزاری
فضولی رحلت ائتدیکدن سونرا،ئوز وصیتی أوزره،امام حسین علیه السلامین مزاری یانیندا دفن ائدیلمیشدیر و بیر زامان مزاری اوزرینه گونبذ تیکیلمیشدیر.
دئییلنلره گؤره،مزاری حاقیندا یازدیغی غزلین بو بئیتی:
مزاریم اوزره قویمام میل اگر کویوندا جان وئرسم،
قویون بیر سایه دوشسون قبریمه اول سرو قامتدن
اساسیندا سونرا بو گونبذ گؤتورولموشدور.
بو مزار 1975-نجی ایله کیمی برپا ایدی.همین ایلده عراق دولتی کوچهلری گئنیشلندیرمه بهانه سی ایله مزاری داغیتمیش و فضولینین سوموکلرینی کیتابخانایا نقل ائتمیشدیلر.
yazar aşqın bu gün 23 Jan 2009 | 
سلاملار اولسون عزیز اوخوجولاریمیزا،
زحمته رازیلاشان، دَیرلی چاغلارین بیزیم ایختیارییمیزدا قویان" اوستاد موسی هرِِِیسی نژاد" جینابلارینین اؤز دیللریجه یاشاییشلاری.
بونودا آرتیرمالییام کی بو شعرلری او حضرتلرینین "اوغوز نامه" اثرلریندن گؤتورموشیم کی منظوم بیر اثردی.
اونلارا جان ساغلیغی، اوزون عؤمور دیله یَرک خاطیرلاتماق گرکیر:اوستاد تانری باشیمیزدان کؤلگزی اسگیک ائتمه سین.
اؤزومو اول ایسترم تانییام
اوغوزا شرحی حال سونرا یازام
آناما آد آتاسی قویدی حیات
فطرتینه ذکاوتیدی بارات
آتامیندا آدییدی روح الله
موتقی اینسانیدی،صاحبی جاه
ددهسی بیر فقیه عالیقدر
فلکی علمده باباسی بدر
آنامی اولماغیم سئویندیردی
اولدو اول جمادین اون دؤردی
یودولار،کسدیلر گؤبک،سونرا
پاک اولان حالدا وئردیلر آناما
منه بیر آز کره اودوزدوردو
سود دؤشوندن بیر آز دادیزدیردی
اوخودو ساغ قولغیما اذانی
سولا اولدو ایقامهنین بیانی
شرع رسمین یئتیردی یئرینه
ائتدی عطف توجوهی ائلینه
دئدی تورک اوغلوسان،اوغول سن تورک
اولما هر باشا اوغولسانی بؤرک
منه وئرمیشدی او لقب یئکه باش
مغز اولایدی یئکه باشیمدا ائی کاش
اولما تاریخیمی یازیب،او،منیم
موسا آدیم،هئریسدیر وطنیم
قیرخدؤرده اضافه،مین اوچ یوز
ایلیدی هیجرته ساییلمیش دوز
قیلدیراردی ناماز پیوسته
رفع ائدردی نیاز پیوسته
آذرسیتان سانا ائدیرم تورکو دیل سنه تعلیم
آنالیق حقین ائیلییرم تسلیم
باباسنین دده باباسی مودام
لق ایچینده موررویجی ایسلام
من ایریدیم،بابام دیریدی هله
ایستمزدیم حایاتی باشه گله
yazar aşqın bu gün 21 Jan 2009 | Təbriz Fuzüli Tanıian Fondı
TFTF
yazar aşqın bu gün 19 Jan 2009 |
yazar aşqın bu gün 3 Jan 2009 | دی آیینین ۸-ی بو گوندن باشلایاراق مولانا فضولی تورکی شعرلری ایچینده غزللری الده ائدیب انلار ایچون ایضاحلار قاعیل اولاجاقوخ.
دفترین اولینده باشلاییریق مولانا فوضولینین بیرینجی غزلینن
هو الله الذی لا اله الا هو
قد انار العشق للعشاق منهاج الهدا سالک راه حقیقت عشقه ائیلر اقتدا
عشقدیر اول نشئه ی کامل کیم اوندان دور مدام مئیده تنویر حرارت،نئیده تأثیر صدا
وادی رحمت،حقیقتده،مقام عشقدیر کیم مشخص اولماز اول وادیده سلطاندان گدا!
ائیلمز خلوت سرای سّر وحدت محرمی عاشقی معشوقدان،معشوقی عاشقدن جدا
ای کی اهل عشقه سؤیلر سن ملامت،ترکین ائت سؤیله کیم، مومکونمودور تغییر تقدیر خدا؟
عشق کلکی چکدی خط،حرف وجود عاشقه کیم اولا ثابت،حق اثباتینده نفی ما عدا!
ای فضولی انتهاسیز ذؤوق بولدون عشقدن بؤیله دیر هر ایش کی حق آدیله قیلسان ابتدا.
yazar aşqın bu gün 29 Dec 2008 | غریب ایید یاد اؤلکده چاغرار آرخا هارای
سلاملار اؤلسون عزیز سویداسلارا من یئنیدن گئییتدیم و سیزین ایچین بیر داها الی دولو گلمیشم
بو یؤل فضولی حضرتینین قوللوغوندا.
حئیرت ای بت صورتین گؤردیکده لال ایلر منی صورت حالیم گؤرن صورت خیال ائیلر منی
یاشاسین.
آشقن.
yazar aşqın bu gün 13 Dec 2008 | 
www.google.com-da ara!
