سیزه کیمدن و هارادان دانیشیم، تبریز ولایتیندن. تبریز ولایتینده محمّد سؤودگر آدیندا بیر کیشی واردی. بوُنوُن بیر قیزی، ایکی اوْغلوُ واردی. بؤیوک اوْغلوُنوُن آدی رسول، کیچیگینین آدی حیدر، قیزینین آدی دا نرگس خانیم ایدی.
گونلرین بیر گونونده محمّد سؤودگر برک خستهلندی. نه قدر داوا درمان ائلهدیلرسه چاره اوْلمادی. گونون بیرینده آروادی بانوُ خانیمی یانینا چاغیریب دئدی:
- آرواد، اؤلوم کی وار - یوُخوُ کیمی بیر شیءدی. کیم بیلیر، بلکه بوُ خستهلیکدن قالخا بیلمدیم، اؤلدوم. سنه دئیهجک ایکی وصیّتیم وار. بیرینجیسی بوُدوُر کی، اوْغلانلاریما وارلی یئردن قیز آلما! ایکینجی وصیّتیم بوُدوُر کی قیزیمی وارلی یئره وئرمه! چونکی اوْنلار چوْخ بی اعتبار اوْلوُرلار.
محمّد سؤودگر وصیّتینی تمام ائلییندن سوْنرا عمرونو اؤولادلارینا باغیشلادی. سوْنرا آغلادیلار، قارا گئیدیلر، ائل قایداسیینان محمّد سؤودگری دفن ائلهدیلر. رسول باشلادی احسان وئرمهیه. بوُ احسان وئرمکده اوْلسوُن، سیزه کیمدن، هارادان دانیشیم، اصفهان لوْتوُلاریندان. اصفهان شهرینده قیرخ لوْتوُ واردی.
نئچه وقت ایدی بوُ قیرخ لوْتوُنوُن الینه هئچ بیر اوْو کئچمیردی. بیر گون لوْتوُباشی اؤز تای-توُشوُنا دئدی:
-گلین، گئدک پادشاهین خزینهسینی یاراق.
لوْتوُلار بوُ نیّتله ائودن چیخیب، پادشاهین عمارتینه طرف گلمکده اوْلسوُنلار، یوْلدا گؤردولر بیر کئچل الینده قوْووُن گئدیر. لوْتوُباشی کئچهلی توُتوُب، قوْووُنوُ الیندن آلدی. کئچل ها آغلادی کی، قوْووُنوُ وئر، لوْتوُباشی وئرمهدی، آخیردا کئچل دئدی:
- لوْتوُباشی، سن گل قوْووُنوُ وئر، من سنه بیر خیرلی سؤز دئییم. لوْتوُباشی دئدی:
-اوْ نئجه سؤزدو؟ کئچل دئدی:
-تبریز شهرینده، محمّد سؤودگر دئییلن بیر تاجر واریدی. اوْ بوُ گونلرده وفات ائلهییب. اوْغلوُ رسول آتاسینین وارینی-یوْخوُنوُ فقیر-فقرایا پایلاییر. لوْتوُباشی کئچلین قوْووُنوُنوُ وئریب، یوْلداشلارینا دئدی:
-اوُشاقلار، پادشاهین خزینهسیندن بیزه بیر شیء چیخماز. کیم بیلیر، بلکه توُتوُلدوُق. امّا تبریزه گئتسک، رسولوُ آلدادیب، وار-یوْخوُنوُ اله کئچیرده بیلریک. گلین گئدک تبریز شهرینه.
لوْتوُلار راضیلاشدیلار. بیری آخوُند، بیری، ملّا، بیری مشهدی، بیری تاجر لباسی گئیینیب گلدیلر لوْتوُباشینین یانینا. لوْتوُباشی باخیب گؤردو کی، یوْلداشلاری حاضردی، دئدی:
-اوُشاقلار، یوْلچوُ یوْلدا گرک.
قیرخ لوْتوُ بیر-بیرینه قوْشوُلوُب، تبریز دئییب یوْلا دوشدولر. اوْ زامان گلیب چاتدیلار کی، رسول آتاسینین قیرخینی وئریردی. آخشام اذانی رسول بیر ده گؤردو قاپی دؤیولور. تئز دوُروُب چیخدی باییرا. قاپینی آچیب، گؤردو بیر دسته آدامدی، بیری ملّا، بیری تاجر، بیری مشهدی قاپیدا حاضر دوُروُبلار. رسول خبر آلدی:
- کیمسینیز؟ کیمی ایستییرسینیز؟
لوْتوُباشی دئدی:
- بیز مرحوم آتان محمّد سؤودگرین یاخین دوْستلاریندانیق. آتوْووُن اؤلومونو ائشیدیب، گلمیش باش ساغلیغی وئرک.
لوْتوُلار ائله قاپیدا باشلادیلار آغلاماغا. رسول باخیب گؤردو یوْخ، بوُلار گؤزلریندن یاشی بهار بوُلوُدوُ کیمی آخیدیرلار. رسول بوُلاری اصیل الله بندهسی بیلیب، ائوه آپاردی، قاباقلارینا سوفره سالدی. هر جور یئمکدن-ایچمکدن گتیردی. لوْتوُلار اوْ کی واردی یئدیلر. قوُرشاقلارینین آلتینی برکیدننن سوْنرا فاتحه دئییب، اللرینی سوفرهدن چکدیلر. سوفره ییغیلدی، آرایا چای گلدی. بوُ وقت لوْتوُباشی علینی جیبینه سالیب، بیر دسته قمار کاغیزی چیخارتدی، آرایا آتدی. رسول لوْتوُباشیدان خبر آلدی:
-عمی، بوُ کاغذلار نه اوْلان شیءدی؟ لوْتوُباشی دئدی:
- بوُ کاغذلارین آدینا غمداغیدان کاغذ دئییرلر. مرحوم آتوْووُن احسان مجلیسینده چوْخ آغلاییب، گؤز یاشی تؤکموشوک. اورییمیز سیخیلیب، ایندی بیر قدر ده بوُ کاغذنان اوْینایاق کی، بلکه اورییمیز آچیلسین.
رسول خبر آلدی:
-عمی، بوُ کاغذی نه جور اوْیناییرلار؟ لوْتوُباشی دئدی:
پوُلنان، مالنان اوْیناییرلار. راضیسانسا، گل اوْینایاق، غمیمیز داغیلسین. رسول دئدی:
راضییام، آنجاق باجارمیرام. لوْتوُباشی دئدی:
-نه عیبی وار؟ اؤیردریک، باجارارسان.
باشلادیلار رسولا قمار اوْیناماغی اؤیرتمهیه. رسول قمار کاغذلارینی تانیییب اؤیرندی، گئدیب آناسیندان بیر قدر قیزیل پوُل آلدی، باشلادی لوْتوُلارلا اوْیناماغا.
لوْتوُلار شیره وئردیلر، بیر نئچه دفعه بیله-بیله اؤز پوُللاریندان رسولا اوُدوُزدوُلار. اوْیوُن رسولوُن چوْخ خوْشوُنا گلدی. باشلادی شیرین-شیرین اوْیناماغا. اوْ وقته قدر اوْینادی کی، بیر وعده یان-یؤرهسینه باخیب گؤردو آتاسینین نه کی پوُلوُ واردی، هامیسینی اوُدوُزوُب، سحر چؤرک آلماغا بیر قارا قوُروُش دا قالماییب.
رسول دوُردوُ آیاغا، قوْناقلارینا یئر سالدی، اؤزو ده اؤز اوْتاغینا کئچیب یاتدی. صبح آچیلمامیش لوْتوُباشی یوُخوُدان آییلدی، یوْلداشلارینی سسلهییب دئدی:
-اوُشاقلار، بوُ فراستسیزده پوُل قالمادی، گلین سحر آچیلمامیشکن یاییناق.
لوْتوُلار قالخدی، هره اؤز یوْرغان-دؤشیینی، ائوده اوْلان آغیردان-یونگولدن نه واردیسا ییغیشدیردی، اصفهان دئییب یوْلا دوشدولر.
yazar aşqın bu gün
23 Aug 2010 |
صباحين نگاهي آچيلان زامان
يومدو گؤزلريني گؤزل بير انسان.
داها وورماياجاق بو گوندن دئمک
صنعتين عشقيله چارپان بير اورک...
اونون اثرينده آخان بولاقلار،
سونبوللو تارلالار، ميوه لي باغلار،
سعادت، آزادليق، رشادت، هونر،
بونونلا فخر ائدن بختيار بشر
باهارلا اوتوردو، باهارلا دوردو،
اونون داستانيندان ووقارلا دوردو
بو گونون، صباحين آزاد انساني.
دانيشدي صنعتين تميز وجداني...
صباحين وجداني آچيلان زامان
يومدوسا گؤزونو گؤزل بير انسان
اونا يوخدور اؤلوم، اؤلن بدندير
اؤلوم دوها اوچون افسانه دندير
يوخ، صنعتکار اؤلمز، يارادان اؤلمز،
خلقين سئويمليسي هئچ زامان اؤلمز.
او وئردي عؤمرونو گؤزل صنعته،
قوووشدو عشق ايله ابديته.
اونو ائل قلبينده داشيياجاقدير،
ياشاميش، هر زامان ياشاياجاقدير
ليلي نين، مجنونون اولوي عشقيندن
اثر يارادانا، نه جرأتله من
اؤلدو سؤيله يرم، بو اولان دئييل،
يوخ، اؤلن او بؤيوک يارادان دئييل!
ائللر دينله ديکجه " کور اوغلو " سونو،
هر زامان يانيندا گؤره جک اونو.
گلنده ائولردن موسيقي سسي،
اونون دويولاجاق ايليق نفسي.
يوخ، من گله جگي گؤزل گؤرورم
باکينين قوينوندا هيکل گؤرورم
آه، اونون نه جانلي باخيشلاري وار،
اوزئييردير همن بؤيوک صنعتکار.
خالقين سئويمليسي بسته کار اؤلمز،
اؤلمه ميش، هئچ زامان، صنعتکار اؤلمز،
او کس کي، عؤمرونو وئردي صنعته،
قوووشدو عشقيله ابديته.
خالقيم بو دونيادا نه قدر ساغدير
بيزيم اوزئيير ده ياشاياجاقدير!
محمد رحيم.
------------------------
صنعت ميدانيدير نوت سطيرلري،
سسلر دردلشمه يه بورا ييغيشير.
کور اوغلو نره سي، ليلي ناله سي
بئش خطين ايچينه نئجه سيغيشير؟!
بئش خط - ترجومه سيز دونيا ديليدير،
حسّلره سد چکن ديللر دئييلمي؟
بئش خط - بير اورگي ميليارد اينسانين
قلبينه جالايان تئللر دئييلمي؟
بسته کار قلبي نين تئليدير بو خط،
آغ کاغذ اوستونه چؤزله نيبدير.
بئش خطين ايچينه سانکي نوت دئييل،
مجنونون آهيندان کؤز النيبدير!
بئش خطين ايچينده هاي-هاراي ياتير،
تارسيز، پيانوسوز سسلر اويانمير.
او نوتلار کرمين فرياديديرسا،
کاغذلار اود توتوب بس نييه يانمير؟
نغمه لر ياشادير نوت سطيرينده
نغمکار يارانان اينسان اوغلونو.
فضادا دونيالار آختاريريق بيز،
بئش خطده کشف ائديب تاپان وار اونو!
بئش خطين ايچينده منيم خلقيمين
موسيقي ديليني تاپيب اوزئيير.
کور اوغلو دؤيوشده چاپان
قيراتي بئش خطين ايچينده چاپير اوزئيير.
بئش خطين باشيندا آچارلار دورار،
آدي " سول " آچار، گؤر نه يه دوشور؟
پاسلي قيفيل اوچون يارانماييب او،
نغمه آچاندير، اورگه دوشور.
بعضاً نوت سطري نين يوکو غم اولور،
بير ائلين درديني ائللره يايير.
نغمه لر سرحدي پوزور هر زمان،
سرحدچي نغمه يه گولله آتمايير.
ايچي نغمه دولو ياراقدير بئش خط،
نشانگاهي - اورک، لوله سي-دوداق.
سلاحلار ايچينده تک بو سلاحي
من روا گؤرورم بشره آنجاق.
شاهمار اکبرزاده.
-----------------------
يولون سون منزيلي ايلکيني داندي
گونئي بيتن يئردن باشلانير قوزئي
ائله کي، داهي نين قلبي داياندي
آدي-تاريخ اولدو، ائوي - بير موزه.
داهينين قلمي، ميزي، دفتري،
ائکسپونات اولدو او گوندن بري.
بو جانسيز اشيالار ايلکيني داندي
ايتدي او اوّلکي وظيفه لري،
اونلار تمام باشقا دَير قازاندي.
داهينين گؤزلري قاپانان زامان
داهينين يئرينه اونلار دينديلر.
چيخيب عاديليگين دار اوتاغيندان
غيري-عاديليکده روتبلنديلر.
اشيالار دانيشير...
گونلر اينجيتک
خاطره ساپينا دوزولور ايندي
اشيالار اوفورور...
سؤنن بير اورک
بوز کولون آلتيندان چؤزولور ايندي.
آچيلير بير عؤمرون عشقي، ملالي،
فرحي، سئوينجي گله جک اوچون
بؤيوک بير انسانين فيکري، خيالي
جانسيز اشيالاردا ياشايير بو گون.
اشيالار دانيشير هئي شيرين-شيرين
بو گون دونن ايله اوز-اوزه دورموش.
داهينين الينه دين شئيلرين
عؤمرو اؤز عؤمروندن اوزون اولورموش.
بختييار واهابزاده.
yazar aşqın bu gün
21 Aug 2010 |
آذربايجان لادلاري نين قورولما قانونلاريني و بو قانونلار اساسيندا عمله
گلن معنالي مئلودييالاري علمي-نظري جهتدن تحليل ائتمک اوچون آذربايجان خالق
موسيقيسي نين اساس جهتلريني ياخيندان اؤيرنمک لازيمدير. او اساس جهتلر
بونلاردير:
بير. سس سيستئمي.
ايکي. تئتراخوردلارين بيرلشمه اصوللاري.
اوچ. آذربايجان لادلاري سسقاتاري نين قورولما قايدالاري.
دؤرد. آذربايجان لادلاري نين امله گلمه قايدالاري.
يوخاریدا گؤستريلن جهتلري خصوصي اؤيرنمه ين موسيقيشوناس آذربايجان
خالق موسيقيسي نين تدقيقي، ساحه سينده دوزگون علمي نتيجه لر چيخارماقدا و
خالق موسيقي ياراديجيليغي نين بو و يا باشقا نمونه سي نين اصل بديعي
ديريني تعيين ائتمکده چتينليک چکه جکدير. خالق اوچون آيدين بير موسيقي
ديلينده اثر يازماق ايسته ين بسته کار ايسه خالق لادلارينا موسيقي بسته لمک
قانونلاريني اساسلي صورتده بيلمه دن، چوخ چتين کي، دينلیيجيلرين يوکسک
بديعي طلبيني اؤده يه بيلسين. باشلانغيجي (موضوعو) عئيني و سونو (کادانس)
مختليف اولان 11 موسيقي نمونه سي گؤسته رک.
بو موسيقي پارچالاري نين لاد اساسيني تعيين ائتمک طلب اولونور.
1، 2، 3، 4، 5، 6 و 7-جي مثاللارين بيرينجي اوچ خانه سينده مئلودييا
هر دفعه عينيله تکرارلانير، ايکي آخيرينجي خانه ده و کادانسلار
مختليفدير. يوخاریداکي مثاللارين بو و يا باشقا لادا عايد اولماسي دا بو
کادانسلارا اساساً تعيين اولونور.
8،9، 10 و 11-جي مثاللارين هر بيرينده اولينجي ايکي خانه يئنه ده
تکرار اولونور، آخيرينجي اوچ، مثالين رئ تونو ايله قورتارماسينا
باخماياراق، آخيرينجي اوچ، خانه لاد علامتينه گؤره بيري-بيريندن فرقله
نير. 1-جي ميثال « سئگاه» لادي نين « مبرّيق» آدلي شعبه سينده
(بيرينجي اوچ خان) باشلانيب « راست» لاديندا (ايکي آخيرينجي خان) بيتير.
2، 3، 4، 5، 6 و 7-جي مثاللار يئنه ده 1-جي مثالداکي کيمي « سئگاه»
لادي نين هامان شعبه سينده باشلانيب آشاغيداکي شکيللرده بيتير: 2-جي مثال
« شور» لاديندا، 3-جو « سئگاه» لادي نين « شکسته ي-فارس» شعبه سينده،
4-جو « شور» لادي نين « زمين-خارا» شعبه سينده، 5-جي « سئگاه» لادي
نين « شکسته ي-فارس» شعبه سينده، 6-جي « شور» لادي نين « باياتي-کورد»
شعبه سينده؛ 7-جي مثال « سئگاه» لاديندان « چاهارگاه» لادينا کئچيد
تشکيل ائدن (مودولياسييا) موسيقي پارچاسيندان عبارتدير.
8، 9، 10 و 11-جي مثاللارداکي مئلودييالار آواز اعتباريله
يوخانداکيلاردان تماميله فرقله نير.
8-جي مثال تماميله « باياتي-شيراز» لادينا عايددير؛ 9-جو مثال «
شوشتر»، 10-جو مثال « چاهارگاه» و 11-جي ايسه « همايون» اوستونده دير.
« راست»، « شور»، « سئگاه»، « شوشتر»، « چاهارگاه»، «
باياتي-شيراز» و « همايون» آذربايجان موسيقيسي نين يئددي اساس لاديدير.
بونلاردان آذربايجاندا ان چوخ ياييلانلار « شور» و « سئگاه»دير.
آذربايجان خالق ماهنيلار، رقص هاوالاري و سايره موسيقي فورمالاري نين چوخو
بو ايکي لاددا قورولموشدور. « راست»، « شوشتر»، « چاهارگاه» و «
باياتي-شيراز» دا گئنيش ياييلميش لادلارداندير. هاميسيندان آز ايشلنن «
همايون»دور.
بديعي-روحي تأثير جهتيندن « راست» دينلیيجيده مئردليک و گومراهليق حسّي، « شور» شن، ليريک احوالي-روحييه ، « سئگاه» محبت حسّی، « شوشتر»
درين کدر، « چهارگاه» هيجان و احتراز « باياتي-شيراز» غمگينليک، «
همايون» ايسه « شوشتر»ه نسبتاً داها درين بير کدر حسّی اويادير.
بو اساس لادلاردان باشقا، خيلي ياييلميش علاوه لادلار و لاد شعبه
لري ده واردير کي، بونلارا مثال اولاراق آشاغيداکيلاري گؤسترمک ممکوندور:
« شاهناز»، « سارنج»، « باياتي-کورد»، « حجاز»، « قاتار» و س.
بونلارین سايي 70-دن چوخدور.
موسيقيشوناسلارين فيکرينجه، موسيقي مدنيتي نين معين انکشاف مرحله
سينده اولماسي ايله بير-بيريندن فرقلنن بير چوخ خالقلاردا، مثلاً،
مصرليلرده، چينليلرده، هيندليلرده، عربلرده و يونانالاردا لادلارين
عمومي مقداري (موسيقييه عايد حسابلاما سيستئميندن آسيلي اولماياراق)
84-دور.
يئددي اساس آزربايجان لادي نين 12 پرده لي خروماتيک قاممانين هر بير
تونوندا قورولماسي دا 84 رقميني عمله گتيرير.
yazar aşqın bu gün
21 Aug 2010 |
بو زامانا قدر آذربايجان فيلولوژيياسيندا اسكي شومئر ـ آكا ديللرينين، ائلهجهده ميفولوژي گؤروشلرينين آذربايجان ـ تورك ديللري و ميفولوژي باخيشلاري ايله بنزهرلييي و قوهوملوق علاقهلري حاقّيندا دَيَرلي علمي فيكيرلر سؤيلهنيلميشدير. پروفسور طاهير حاجييئف «آذربايجان ديلينين يازييا قدركي ايزلري حاقّيندا» آدلي مقالهسينده شومئر و تورك ديللرينين قوهوملوق علاقهلريني آراشديرميش، بو ديللرين فونئتيك، گراماتيك و لئكسيك موقايسهلريني وئرميش، آذربايجاندا داخيل اولماقلا تورك ديللي ائتنوسلارين آلتي مين ايل اوّل شومئرلرله «ياخين مدني، سياسي ايقتيصادي علاقه ده» اولماسي فيكرينه گلميشدير.
تانينميش توركولوگ آيدين ممّداوف «آذربايجان ديلينين ائركن تاريخينه داير ماتئرياللار. شومئر ـ تورك لئكسيك پارالئللري» و «تورك ديللرينده ايلكين كؤكلرين برپاسينين نظري پروبلئملري» آدلي مقالهلرينده شومئر ديلينده اولان 100 ـ دن آرتيق سؤز و آنلاملاري تورك ديللرينده كي سؤزلرله موقايسه ائدرهك پارالئلله آپارميش، شومئر و آذربايجان ـ تورك ديللرينين قوهوملوغو قناعتينه گلميشدير.
تاريخچي عاليم ي.ب.يوسف اوف «آذربايجانين قديم ساكينلرينين ديلي حاقّيندا» آدلي مقالهسينده آذربايجان ديلي، او جوملهدن قديم تورك ديللري ايله مئسو پوتوميانين شومئر ـ آكاد ديللري آراسينداكي بنزهرليكلري آراشديرميش، آذربايجان ـ تورك ديللرينين يازي تاريخيني ائراميزدان اوّل مين ايللييه عايد ائتميشدير.
ديلچي عاليملردن مرحوم توركولوگ فرهاد زينال اوفون «آذربايجان ديلينين منشأيي مسألهسينه دايير» و ممّدعلي نوروزاوفون «مكاني حاللار» آدلي مقالهلرينده ده آذربايجان ـ تورك ـ شومئر آراشديرمالارينا راست گليريك.
ميفولوژييايا دايير بير سيرا تدقيقات اثرلرينده ده تورك ـ شومئر قوهوملوق علاقهلري ايله قارشيلاشيريق. عاريف آجالوف «دلي دومرول بويونون كؤكلري و ميفولوژي سيمبوليكاسي» آدلي مقالهسينده «كيتاب دده قورقود» داستانلارينداكي «دلي دومرول» بويونو شومئر ـ تورك ميفولوژيياسي باخيميندان آراشديرميش و شومئر ميفولوژي سيستمينده اوّل اﺅلوب ـ ديريلمه آنلامينين تورك ميفولوژي آنلاملاري ايله علاقهسيندن ساچميشدير. همين مؤليفين «بير قديم شرق ائپيك اوبرازينين شكليني دييشمهسينين تيپولوژي ـ موقايسه ايضاحي» آدلي مقالهسينده ايسه قديم توركلرين اوغوز كاغان و شرق فولكوروندا اولان ايسكندر ذوالقرنين اوبرازلارينين اسكي شومئرلرين گيل قاميش اوبرازي ايله ميفولوژي قوهوملوق علاقهلريندن بحث ائتميشدير.
م.يوسف اوفون «باهار حاقّيندا» مقالهسينده ايسه آذربايجان توركلرينين باهار بايرامي ايله ايلگيلي گؤروشلرينين شومئر و آكاد ميفلري ايله علاقهسي تحليله جلب ائديلميشدير.
نصير رضايئفين «قوبوستانين شومئر روايتلري» مقالهسينده آذربايجانين قوبوستان و خانلار رايونو اراضيلرينده قايالار اوزهرينده كي اسكي قاييق تصويرلرينين و آرفئولوژي قازينتيلار نتيجهسينده تاپيلان تونج فيگورلارين قورولوشجا شومئرلرين كوسموگونيك باخيشلارينا ياخين اولماسي مسألهلريندن دانيشيلمشيدير. چوخ دَيَرلي تورك عاليمي سايين و.م.كوجا توركون «اسكي تورك ادبياتي» اثرينده، سايين عاليملردن عثمان نديم تونا، ياووز ارجان و باشقالارينين علمي تدقيقاتلاريندا دا شومئر ـ تورك قوهوملوق علاقهلريندن بحث اولونموشدور.
روس عاليملريندن ي.آ.بئرتئلسين «ايسكندر حاقّيندا ارومان و اونون شرقده كي اساس وئرسيالاري حاقيندا» /م.ل. 1948 و ي.آ.كوستيوفينين «مقدونيّهلي ايسكندر ادبيّات و فولكور عنعنهلرينده» /م . ـ 1972/. آدلي اثرلرينده ده شرق ـ آذربايجان فولكلوروندا اولان ايسكندر ذوالقرنين صورتيله شومئر ـ تورك ميفولوژي صورتلرينين بنزهر علاقهلريندن بحث اولونموشدور. شومئر ـ تورك قوهوملوق علاقهلري ايله ايلگيلي بيبليوگرافيالارين ساييني آرتيرماق دا اولار. بو علمي تدقيقاتلار ثوبوت ائديركي، ايستر ديلچيليك، ايستر ده ميفولوژي باخيمدان شومئر ـ آذربايجان ـ تورك قوهوملوق علاقهلري تاريخاً مؤوجود اولموشدور. بيز ايسه بو علمي فيكيرلري بير قدر ده درينلهشديرمك اوچون اؤز مقالهميزده «بيل قاميس» داستاني اساسيندا آذربايجان توركلرينين فولكلوروندا شومئر مدنيّتينين ايزلريني و شومئر ـ تورك فولكلور علاقهلريني آراشديراجاغيق. علمي آراشديرمالاريميزدا ـ ين ترجومهسيله باكي دا «گنجليك» نشرياتي طرفيندن چاپ اولونموش «بيل قاميس داستاني»نين آكاد واريانتينا ايستيناد ائتميشيك.
ائراميزدان اﺅنجه مين ايلليكلرده ياراديلان «بيل قاميس» داستاني اسكي شومئر ادبيّاتينين قيمتلي نومونهسي ساييلير. ياشاماق آرزوسو، حيات عشقي، هومانيزم و شره قارشي موباريزه بو داستانين اساس پايهسيدير. قديم دجله ـ فرات واديسينده، مئسوپوتومييا اراضيلريندن تاپيلان «بيل قاميس» داستانينين گيل لؤوحهلر اوزهرينده يازييا آلينميش ايلك نومونهلري عصرين ياريسيندا علم عالمينه معلوم اولموش، اينگيليس شرق شوناسي هئنري رايلينسون، جورج ايسميت و باشقالاري بو ساحه ده علمي آراشديرمالار آپارميشلار. سونراكي تدقيقاتچيلار ايسه داستانين شومئر واريانتي الده ائديلمهديييندن اونون آكاد وئرسياسينا استناداً فيكير سؤيلهميشلر.
داستانين مضمونو ثوبوت ائديركي، او اﺅز قورولوشو، سوژئتي و ايدئياسي باخيميندان آذربايجان توركلرينين و ديگر تورك ديللي خالقلارين فولكلورونا، او جوملهدن داستان ياراديجيليغينا چوخ ياخيندير. شرق خوصوصيله آذربايجان ميفولوژيياسيندا گئنيش ياييلميش ايسكندر ذوالقرنين حاقّيندا اولان اساطير و روايتلر ايسكندرين و اونو موشايعه ائدن خيضيرين ديريليك سويو آختارماق اوچون ظولمَت دونياسينا گئتمهلر سوژئتي بيل قاميسين اﺅلمزليك آختارماق مقصديله ظولمته گئقهسي سوژئيتنه چوخ ياخيندير. «بيل قاميس» داستانيندا دده اوتنانيشتي دنيز ديبينده اولان گنجليك چيچهيينين يئريني بيل قاميسا بيلديرير. بيل قاميس چيچهيي چتينليكله الده ائتسه ده، اﺅزونه قيسمت اولمور، چيچهيي ايلان آپارير. ايسكندرده بيل قاميس كيمي ديريليك سويونون يئريني، اونون شيمال قوطبوندا ظولمتده اولماسيني مدرك و ايختيار قوجانين روايتيندن اﺅيرهنير، بيل قاميس اﺅلومه چاره تاپا بيلمهدييي كيمي، ايسكندرده اﺅلمزليك قازانا بيلمير، ديريليك سويونو خيضير ايچيب اﺅلومسوزلوك قازانير.
ايسكندر حاقّيندا آذربايجان ـ تورك و شرق روايتلرينه اساسلانان عصر آذربايجان شاعيري گنجهلي نيظامي اﺅزونون «ايسكندرنامه» اثرينده گؤستريركي، ايسكندر ظولمت دونياسيندان قاييتديقدان سونرا موقدّس بير ملك اونا آللاه طرفيندن پيغمبرليك وئريلمهسي خبريني گتيرير. و توصيه ائديركي، بير مدرك و هر شئيي بيلن پيغمبر كيمي سفره چيخيب دونياني كؤتولوكلردن تميزليسن. نيظامينين سؤيكهندييي اسكي روايتلرده ايسكندر هر شئيي گؤرن و هر شئي بيلن بير پيغمبر كيمي دونياني رذالتلردن خيلاص ائتمك اوچون سفره چيخير. بيل قاميسدادا پيغمبرليك و ياريم آللاهليق واردير و اودا اؤلومه چاره تاپماق اوچون سفره چيخير. توركولوگلارين فيكرينه گؤره، بيل قاميس هر شئيي گؤرن، هر شئيي بيلن دئمكديركي، بودا آنجاق تانريلارا و پيغمبرلره خاصدير. «قاميس»، «قامئس» سؤزو هامي شئيلر، هر شئيلر معناسيني وئرير. كلاسيك آذربايجان ـ تورك ادبيّاتيندا دا بو سؤز «قامو»، «قاموسو» «هامي، هاميسي» معنالاريندا ايشلهنميشدير. شاه ايسماعيل ختايي اﺅزونون «ده نامه» اثرينده بو سؤز ايشلهتميشدير:
قوشلار قاموسو فغانه دوشدو،
عشق اودو يئنه بو جانه دوشدو.
.
«بيل قاميس» داستانينداكي اوتناپيشتي صورتيله آذربايجان فولكلوروندا اولان خيضير صورتي آراسيندا چوخلو بنزهييشلر واردير. اوتناپيشتي و خيضير هر ايكسي اﺅلمزليك قازانميش قهرمانلاردير. لاكين فرق بوراسينداديركي، اوتناپيشتي اينسان نسليني توفاندان خيلاص ائتدييي اوچون آللاهلار طرفيندن اونا اﺅلمزليك وئريليرسه، خيضير چوخ چتين بير يول گئدرك ظولمت دونياسيندا ديريليك سويو ايچديكدن سونرا اﺅلمزليك قازانير. اوتناپيشتينين اﺅلمزليك قازانماسيندا توفان و سو داشقيني، خيضيرين اﺅلمزليك قازانماسيندا ايسه ديريليك سويو اساس رول اوينايير. هر ايكي قهرمانين اﺅلمزلييه چاتماسيندا فولكلوروموزدا موقدّسليك و تميزليك رمزي اولان سو اساس واسيطهدير. اوتناپيشتييه و خيضيرا اﺅلمزليك گتيرن سو هابئله حياتا ياشام و ديريليك وئرن دﺅرد عونصوردن «سو، تورپاق، هاوا، گونش» بيريدير.
دَيَرلي تورك عاليمي و.م.كوجا توركون تدقيقاتلاريندا ايسكندر اوبرازي اسكي تورك ميفولوژيياسي ايله، «اوغوزنامه»نين قهرماني اولان اوغوز كاغانلا علاقهلنديريلير.
روس عاليمي ده اﺅز تدقيقاتيندا ايسكندر و بيل قاميس اوبرازلاريني تحليل ائدركن هر ايكي ميفولوژي سوژئتين شومئر شرق واريثليك علاقهلري اساسيندا يارانديغيني تصديق ائدير. بوتون بونلار تصديق ائديركي، ايسكندر ذوالقرنين صورتي ايله بيل قاميس صورتي آراسيندا ميفولوژي سوژئت باخيميندان اسكي قوهوملوق و واريثليك علاقهلري واردير.
«بيل قاميس» داستانيندا اولان اﺅلمزليك آختارماق اوچون قهرمانين ظولمت دونياسينا گئتمهسي سوژئتي آذربايجان ناغيللاريندا دا واردير.
آذربايجان فولكلوروندا گئنيش ياييلميش «ملك ممّدين ناغيلي»ندا گؤستريليركي، مليك ممّدين قوجا آقاسي خستهدير. لقمانين مصلحتينه گؤره او، ديريليك و جاوانليق آلماسيني يئييب جاوانلاشمالي و ساغالماليدير. لاكين گنجليك آغاجينين آلماسيني شر قووّهنين گؤمكچيسي اولان قورخونج دئو اوغورلاييب قارانليق قويويا، ظولمت دونياسينا آپارير. مليك ممّد دئوي يارالايير، اونون آردينجا آشلي قويويا گيريب دئوله ووروشور و اونا غاليب گلير. سونرا قارا قوچون بئلينده ظولمت دونياسينا گئدير و اژدَهاني اﺅلدروب زومرود قوشونون قانادلاريندا ايشيقلي دونيايا چيخير. مليك ممّد گنجليك آلماسيني ظولمته گئديب شر قووّهلرله ووروشدوقدان سونرا چتينليكله الده ائدير. «بيل قاميس» داستانيندادا سئميرلي گنجليك چيچهيي ال چاتماز دنيز ديبيندهدير. بيل قاميس دا مليك ممّد كيمي ظولمتدن كئچيب دده اوتناپيشتي ايله گؤروشدوكدن سونرا اونون مصلحتي ايله چيچك دنيز ديبيندن چوخ چتينليكله الده ائدير. «بيل قاميس» داستانيندا سئجيرلي گنجليك چيچهييني ايلان اوغورلاييب اييلهيير و جاوانلاشيرسا «ملك ممّدين» ناغيليندا دا سئجيرلي گنجليك آلماسيني دئو اوغورلاييب يئيير و جاوانلاشير. لاكين بوسوژئتين بير ـ بيريندن فرقي بونداديركي، بيل قاميس و اونون اﺅروك يوردونون ساكينلري گنجليك چيچهيينه صاحيب اولا بيلميرلر. مليك ممّد ايسه گنجليك آلماسيني قوجا آتاسينا گتيريب اونو جاوانلاشديرير.
yazar aşqın bu gün
19 Aug 2010 |
آذربايجان اس اس آر خالق معارف کوميسسارليغي آشيقلارين قورولتاييني چاغيرماقلا اجتماعيّتين دقّتيني خالق موسيقيسيني و خالق ائپوسونو يايانلارين ائله بير دستسينه جلب ائدير کي، همين دسته زحمتکش کندلي کوتله لرينه هاميدان ياخين اولدوغو حالدا، هاميدان آز قايغي گؤرور و کؤلگه ده قالاراق اؤز اجتماعي پئشکارليق سيماسيني گؤستره بيلمير. بو، آشيقلارين غئيري-متشکّيلليگي و اؤز اجتماعي پئشه حقوقلاريني باشا دوشمک ايشينده سازنده لره و زورناچيلارا نسبتاً گئري قالمالاري ايله ايضاح اولونور. همين گئريليک ايسه اونونلا ايضاح ائديلير کي، آشيغين اجتماعي اهميتيني لازيمينجا قيمتلنديرمک اقتداريندا اولمايان کؤهنه جمعيت اونون رقيبي سازنده لري مدافعه ائتميشدير؛ سازنده لرين « فعاليت دايره سي» تکجه شهرلري دئييل، وارلي کندلري ده احاطه ائده رک گئتديکجه گئنيشلنميش، آشيقلار ايسه اوجقار و يوخسول کندلره چکيلمه لي اولموشلار. نتيجه ده آشيق صنعتي دئمک اولار کي، اؤلومه محکوم ايدي. حال بوکي آشيق صنعتي نين اجتماعي و علمي اهميتي بؤيوکدور.
آشيقلار کيملردير و اونلارين قورولتايي نه وئره بيلر؟
« آشيق» عرب سؤزو اولوب عاشيق دئمکدير. اصيل آشيقلار اينديکي آشيقلاردان فرقلنميشلر؛ اونلار محبتين تأثيري ايله شعر و موسيقي قوشماق استعدادينا ماليک افسانوي شخصلر اولموشلار. سونرالار « آشيق» آدي اصيل آشيقلار حاقيندا داستانلار دانيشان، هم ده اؤز حکايتيني سازين مشايعتي آلتيندا ماهنيلارلا ايضاح ائدن شخصلره وئريلميشدير. افسانوي آشيقلار کيمي، بو شخصلر ده گئنيش شهرت قازانميشلار. اونلار شهرلره و کندلره گئدرک اؤز حکايت و ماهنيلاري ايله دينلیيجيلري حيران قويوردولار. بو جهتدن آشيقلار معين درجه ده غربي آوروپانين رومان و آلمان تروبادورلاريني و ميننئزينگئرلريني خاطيرلاتميشلار. حکمدارلار، خانلار و باشقا تخت-تاج صاحبلري ان ياخشي آشيقلاري سارايا جلب ائتمه يه چاليشميش و اونلاري ساراي موسيقيچيسي کيمي اؤز يانلاريندا ساخلاميشلار. سارايلاردا آشيقلار ياريشا گيررميشلر. اؤز ايفاچيليق مهارتي ايله فرقلنن و وئريلن « مدرک» سواللارا عاغيللي جاوابلار وئرن آشيق بيرينجيليک قازانارميش. لاکين ائله حادثه لر ده اولموشدور کي، آشيق اؤز اوستاليغي نين عدالتله و لايقينجه قيمتلنديريلمه ديیيني گؤروب « صاحبي» و « سرکاري» حاقيندا شعر قوشموش، اونا آجي-آجي گولموشدور؛ بونون اوچون او، جدي جزالارا، سورگونلره معروض قالميشدير. بعضي آشيقلار اؤز صنعتلرينه صادق قالاراق آسيلي وضعيته دوشمه ميش و آزاد اوستاد حساب اولونموشلار.
زامان کئچديکجه آشيق صنعتي باش وئرن تاريخي حاديثه لرين تأثيري ايله عادي پئشه خاراکتئري آلماغا باشلاميش آشيقلاردان توي حکايتجيسي و موسيقيچيسي کيمي استفاده اولونموشدور.
آذربايجاندا آشيق صنعتي نين ياييلماسينا ان چوخ محيط اؤزو تأثير گؤسترميشدير؛ سازنده لر ايسه فارس تأثيري نين محصولودور. حاضيردا آذربايجان خالق موسيقيسي نين نماينده لري ايکي کاتئقورييايا بؤلونور: سازنده لر، زورناچيلار و آشيقلار؛ آشيقلار سازنده لر و زورناچيلاردان بونونلا فرقله نيرلر کي، اونلار دسته ايله دئييل، تک چيخيش ائدير، يالنيز نادر حاللاردا ساز چالان آشيقدان و ايکي زورناچيدان عبارت دسته تشکيل ائدير.
آشيقلارين رئپئرتواري فورما رنگارنگليگي و موسيقي نين خاراکتئري اعتباري ايله سازنده لرين رئپئرتواريندان کسکين فرقله نير. آشيق موسيقيسيني فورماسينا گؤره ايکي کاتئقورييايا آييرماق اولار: ائپيک و ليريک.
مثلأ، ائپيک رئپئرتوارا کرمي، کور اوغلو و سايره داخلدير. بو آدلار آشيقلارين بحث ائتديگي داستانلارداکي قهرمانلارين آدلاريدير. آشيق داستانين مضمونونو اوخومادان، حکايه شکلينده دانيشير، قهرمانلارين و اشتراک ائدن باشقا شخصلرين سؤز و مراجعتيني ايسه سازين مشايعتي ايله اوخويور.
ليريک موسيقي فورمالاري نين آدلاري شعر آدلاريندان گؤتورولموشدور، مثلا، دوبيت، مخمّس، قافيه، قصيده و س.
آشيق موسيقيسي اؤز خاراکتئرينه گؤره تورک-کورد اوسلوبونا ياخيندير. آشيقلار آذربايجان باياتيلاري و شکسته لري نين ان ياخشي ايفاچيلاريدير. آذربايجاندا آشيقلار سازنده لردن اوّل مئيدانا گلميشدير. آذربايجاندا آشيقليق تکجه کيشيلر آراسيندا دئييل، قادينلار آراسيندا دا ياييلميشدير. کيشيلردن عبّاسقولو، نجفقولو، آلئکسان (سلي ائرمنيدير)، طالب، حاتم و باشقالاري، قادينلاردان شيرين، نابات، ملک و باشقالاري مشهور آشيق اولموشلار.
آشيقلار قورولتايي بيزه معاصر آشيقلاريميزلا تانيش اولماق امکاني وئره جکدير. سؤز يوخ کي، قورولتايين اهميتي هئچ ده بوندان عبارت اولماياجاقدير، اونا داها بؤيوک تاريخي اهميت وئرمک لازيمدير. بيز قورولتايين يئکونلاري و چيخاراجاغيميز عملي نتيجه لر حاقيندا قورولتايدان سونرا دانيشاجاغيق. من بورادا قورولتايين ايشي نين بعضي مهم جهتلري حاقيندا اؤز فکريمي قيساجا اولاراق شرح ائتمک ايسته ييرم.
قورولتاي آشيق صنعتي نين جانلانماسينا خيلي کؤمک ائتمه لي، اونون اؤلمکده اولان اورقانيزمينه حيات وئرمه ليدير.
آشيق صنعتي اؤلممه ليدير، بو صنعت خالقا، کوتله لره داها ياخيندير، خالقين هيجان و آرزولاريني خالق موسيقيسي نين باشقا نوعلرينه نسبتاً داها پارلاق عکس ائتديرير. سازنده دن فرقلي اولاراق، آشيق اجتماعي موقعينه گؤره کندلييه، زحمتکش خالقا ياخيندير. شبهه سيز کي، قورولتاي آشيق صنعتي نين بو واختا دک آز اهميت وئريلن مدني جهتينه مثبت تأثير گؤستره بيلر. آشيق صنعتي خالقين اؤز ياراديجيليغيدير؛ خالق ياراديجيليغي تئخنيکي و يا مئتوديکي واسطه لرله دئييل، اؤز-اؤزونه، خالقين مدني و اجتماعي-سياسي يوکسه ليشي ايله ياناشي انکشاف ائدير. قورولتاي آشيقلارين بيرلشمه سينه کؤمک ائتمه ليدير؛ اونا گؤره يوخ کي، اونلار رابيس اتفاقينا عضو اولا بيلسينلر، اونا گؤره کي، آشيقلاردا روح يوکسکليگي يارانسين، اونلار خالق ياراديجيليغي نين نماينده لري کيمي اؤز لياقت و قيمتلريني داها ياخشي باشا دوشسونلر.
آشيق ايفاچيليق مهارتيني سخولاستيک محيطده اؤيرنمير؛ اونا تميز هوا، ياشيل چمن، چؤل چيچکلري نين عطري، اوجا داغلار، گئنيش تارلالار، قوشلارين جه-جهي، چايلارين شيريلتيسي ايلهام گتيرير، آشيق اصيل آزاد رسّامدير. قورولتاي عيني موغاملارين نهايتسيز تکراريندان عبارت اولوب آدامي بئزيکديرن تار-راديو کونسئرتلريندن سونرا سسلنه جک آشيق موسيقيسي نين طراوتلنديريجي تأثيرينه اجتماعيّتين، خصوصاً باکي اجتماعيّتي نين دقّتيني جلب ائتمک ايشينه کؤمک ائده جکدير. قورولتاي اجتماعي، ائقنوقرافيک و علمي خاراکتئرلي چوخلو موسيقي ماتئريالي وئره جکدير. بو دا همين ساحه لرده ايشله نيلن علمي اثرلرين زنگينلشمه سينه و درستلشمه سينه سبب اولاجاقدير.
نهايت، قورولتاي هر چور کؤله ليک و نؤکرچيليک ظلموندن خلاص اولموش زحمتکش خلقين ياراديجيليغينا يئني سوسياليست قورولوشونون تأثيري نين ايلک علامتلريني گؤستره جکدير.
قورولتايين متشکّل کئچيريلمه سي اجتماعي-اقتصادي و موسيقي-اجتماعي خاراکتئرلي ديگر مهم جهتلري ده آشکارا چيخارا بيلر، آشيقلار قورولتايي نين بؤيوک مدني-تاريخي اهميتيني اعتراف ائدن يولداشلار بو باراده دانيشماليديرلار.
--------------
« آشيق صنعتي» مقاله سي آذربايجان آشيقلاري نين 1 قورولتايي نين چاغيريلماسي موناسيبتي ايله يازيلميشدير، قورولتاي 1928-جي ايل مايين 5—7-ده باکيدا کئچيريلميشدير. قورولتايين آچيليشي گونو (5. و) آذربايجان سسر ناظرلر سووئتي و معارف ناظرليگي آديندان روح الله آخوندوو يولداش، آزميک آديندان صمد آغا آغاماليوغلو، رئسپوبليکانين آشيقلاري آديندان آشيق بلال (شامخور رايونو) تبريک نطقي ايله جيخيش ائتميشلر. قورولتايين ايکينجي گونو (6. و) اوزئيير حاجيبيوو معروضه ائتميشدير. اونون معروضه سي نين ستئنوقرافيک يازيسي هله تاپيلماميشدير. لاکين بو معروضيين ماکينادا لاتين اليفباسي ايله يازيلميش اوّلي آذربايجان اس اس آر علملر آکادئميياسي نظامی آدينا ادبيات و ديل اينستيتوتونون باش علمي ايشچيسي، فيلولوژي علملر نامزدي اهليمان آخوندووون شخصي آرخيوينده ساخلانيلير؛ او، نينکي او. حاجيبيووون معروضه سي نين اوليني، هم ده روس ديلينده ماکينادا يازيلميش « آشيق صنعتي» مقاله سيني ممنونيتله بيزه تقديم ائتميشدير. بو مقاله او زامان « باکينسکي رابوچي» قزئتي نين 1928-جي ايل 7 ماي تاريخلي 109 (2256)-جو نؤمره سينده درج اولونموشدور و اورادان کؤچورولموشدور. جيلدده عياني موقاييسه اوجون ه. آخوندوودا اولان مقاله نين فوتوسورتي وئريلير؛ اونون کناريندا آذربايجان آشيقلاري قورولتايي نين مسئول تشکيلاتچيلاريندان بيري اولان ه. زئيناللي نين ماراقلي قئيدي واردير. مقاله روس ديليندن ترجومه دير.
آشقین
yazar aşqın bu gün
19 Aug 2010 |
ايلک سؤز
آذربايجان خالق موسيقيسي اساسلاري نين اؤيره نيلمه سي آذربايجان موسيقي صنعتي نين داها آرتيق يوکسليشي اوچون چوخ اهميتلي اولماقلا برابر، سووئت موسيقيشوناسليغي ساحه سينده کي علمي-تدقيقات و موسيقي نظرييه سي ايشلرينينده مهم بير جهتيدير.
آذربايجان خالق موسيقيسينين کي يالنيز آذربايجانليلار طرفيندن آنلاشيليب سئويلير، او، سووئت اتفاقينين بير چوخ خالقلارينين قلبينه يول آچا بيلير. بو موسيقي خصوصيله زاقافقازييا و اورتا آُسیا خاقلارينا داها ياخيندير. اونا گؤره آذربايجان موسيقي صنعتي نين اساس مسأله لري نين اونون قايدا-قانونلارينين تدقيقي و اؤيره نيلمه سي نين چوخ آکتوال اهميتي واردير.
من آذربايجان خالق موسيقيسينين اساسلارينين اؤيرنمک ايشينه 1925-جي ايلده باشلاميشام.
سئچديگيم بو موضوعا داير نه بير ادبيات، نه خصوصي علمي اثرلر، نه ده باشقا بير وسايت اولماديغينا گؤره من آنجاق اؤز شخصي مشاهده لريم، آپارديغيم دقتلي تدقيقاتين نتيجه لرينه و آذربايجان خالق موسيقيسينين بوتون نمونه و فورمالاننين درين تحليلينه اساسلانماغا مجبور اولدوم.
ايللر بويو گؤردويوم ايش پروسئسينده الده ائتديگيم نتيجه لرين دوزگون اولوب-اولماديغيني يوخلاماق مقصديله من معين واختلاردا موسيقيشوناسلار و آذربايجان موسيقيسيني ياخشي بيلن شخصلر آراسيندا علمي-مباحثه لي سچگييه ده معروضه لر ائتميشم؛ بو معروضه و مباحثه لرده مقصديم الده ائتديگيم نتيجه لرين و آذربايجان موسيقيسينده کي اساس جهتلره داير بو و يا باشقا مسائلین حلّي اوچون گتيرديگيم دليللرين اساسسيز اولدوغونا مني اينانديرا بيلجک عليه دارلارلا قارشيلاشماق ايدي. معروضه لريمده من آذربايجان ايآدلاري سسقاتارلاري نين جدي کونسئکوئنت (کوارتا قورولوشو، کوينتا قورولوشو، کيچيک و بؤيوک سئکستالار قورولوشو) بير قانون اوزره قورولوب متناسب سيستئمدن عبارت اولدوغونو ايضاح ائتديکده، بو، بعضي موسيقيچيلره صنعي و اويدورما بير شئي کيمي گليردي. لاکين من ايرلي سوردويوم مسله لرين دوغرولوغونو آذربايجان خالق موسيقيسي نمونه لري ايله اثبات ائديرديم.
آذربايجان لادلاريندا موسيقي بستله مک قايدالاري (بو کيتابين ايکي حيصه سي) حاقيندا وئرديگيم معلوماتي يوخلاماق اوچون، بو معلوماتا اساساً همين لادلاردا موسيقي يازماغي بسته کارلارا تکليف ائتديم، يازيلميش موسيقي اثرلري منيم شرح ائتديگيم قايدالارين بوتون تفرعاتينا قدر دوغرو-درست اولدوغونو گؤستردي.
بو اثرده شرح اولونان بوتون قايدا-قانونلار ايللر بويو دوام ائدن و دفعه لرله يوخلانميش درين تدقيقات و تحليلين نتيجه سيدير.
منيم بو اثريم آذربايجان خالق موسيقيسي نين اساس جهتلريني اؤيرنمک اوچون نظري بير وسايت و آذربايجان لادلاري اساسيندا موسيقي يازان بسته کارلارا ياراديجيليق کؤمگيدير.
اوميدوارام کي، بير علمي اثر اولاراق بو کيتابدا موسيقي علمي خادملري نين دقتيني-آشاغيداکي ماراقلي، مهم مسله لر جلب ائده جکدير:
1) سسقاتارلاننين قورولماسيندا کوارتا، کوينتا و سئکستا کونسئکوئنتليگي؛
2) آرتيريلميش سئکوندانين عمله گلمه سي؛
3) تئتراخوردلارين يئني نؤولري؛
4) تئتراخوردلارين دؤرد بيرلشمه اصولو.
ظنّيميزجه، بو گؤستريلنلرين هاميسي موسيقي علمي اوچون معين بير اهميته مالکدير و قديم خالقلارين عملي موسيقيسيندن ايزلر قالماديغي اوچون بونلار همين خالقلارين موسيقيسيني اؤيرنمک ساحه سينده حلّ اولونماميش مسله لري آيدينلاشديرماغا کؤمک ائده جکدير. يوخاريدا گؤستريلن مدعالار و بلاواسطه عملي آذربايجان خالق موسيقيسيندن چيخاريلميش نتيجه لريدير.
آذربايجان خالق موسيقيسي نين اساسلاريني اؤيرنمک ساحه سينده کي ايشيمين، بير بسته کار اولاراق، منيم اوچون عملي اهميتي او اولدو کي من « کور اوغلو» اوپئراسيني يازديم.
آذربايجان خالق موسيقي صنعتي نين اساسيني تشکيل ائدن جدي قانون-قايدالار، (من اؤز اوپئرامي يازارکن بونلاري اساس توتموشام) نه اينکي منيم ياراديجيليق غايمه مخصوص هيجان و ميل لري بوغدو، عکسينه، بو قانون-قايدالار بير بونؤوره اولاراق آزاد ياراديجيليق فانتازيياسي نين گئنيش افق لريني آيدين ايشيقلانديريب منه داها آرتيق جسارت وئردي. سربست قورولماسينا و موسيقي فاکتوراسي نين مرکّب اولماسينا باخماياراق، « کور اوغلو» اوپئراسي آذربايجان دينلگيجيلرينه آذربايجان خالق ماهني و مئلودييالاريني عينيله تکرار ائدن بعضي اثرلردن داها ياخشي چاتير، چونکي « کور اوغلو» اوپئراسي خالقين دوغما موسيقي ديلينده يازيلميشدير.
آذربايجانلي اولمايان دينلیيجيلرين « کور اوغلو» اوپئراسينا بؤيوک دقّت يئتيرمه سي او دئمکدير کي، بو اوپئرانين ميللي خوصوصيتلرينين کي اونو باشقا خالقلاردان تجريد ائدير، عکسينه، بونلار اوپئرانين بين الملل اهميتيني داها آيدين گؤسترير.
اوزئيير حاجيبئيوو
باکي، 1944-جو ايل.
ساهمانلاییب، کؤچورن: آشقین
تبریز 2010-جو ایل
yazar aşqın bu gün
19 Aug 2010 |
اوُستادنامه
بوُ دنیانی من تجربه ائیلدیم،
نامرد کؤرپو سالسا، اوْندا آد اوْلماز.
بیر مرد ایله آغی یئسن -شیریندی،
یوز نامردله شکر یئسن - داد اوْلماز.
یادین اوْغلوُ یاغلی آشا مهماندی،
دار گونونده باخیرسان کی، اوُساندی،
دوشن گونو دوشمان ائله دوشماندی،
یوز ایل کئچسه، قوْهوُم سندن یاد اوْلماز.
علسگرین سؤزون یئتیر نصابا،
صرف ائدنلر ثبت ائلهسین کتابا،
هئچ نامردین آدی گلمز حسابا،
مرد بیر اوْلوُر، اوْندا ایکی آد اوْلماز.
اوُستادلار اوُستادنامه نی بیر دئمهییب، ایکی دئیر، بیز ده دئیک ایکی اوْلسوُن.
آچما متاعینی ناشی تجّارا،
قیمتینی بیلیب، خریدار اوْلماز؛
بدؤیون قوْجاسی اوْلسا دا آریخ،
سورسن منزل کسر، کم هنر اوْلماز.
قیشین فرقتیندن داغلار قارالی،
اوچ حرفدی یئرین، گؤیون قرالی،
میسه قالای ووُرسان آخیر قارالی،
نه لعله بنزمز، نه گوهر اوْلماز.
"حسین"-م، سینمده حقّین باراتی،
یاخشی ایگیدین اوْلار سؤزو، صحبتی،
ایگیدین اوْلماسا بینهدن ذاتی،
تانینیب هئچ یئرده آشکار اوْلماز.
اوُستادلار اوُستادنامه نی ایکی یوْخ، اوچ دئیر، بیز ده دئیک اوچ اوْلسوُن، دشمنین عمرو پوچ اوْلسوُن!
گؤیده اوُچان اوْ بوْز قوُشلار
تئلین قدرینی نه بیلر؟!
اؤز قدرینی بیلمهین
ائلین قدرینی نه بیلر.
جوت سوروب، اکین اکمهین،
سوُفرایا نانی تؤکمهین،
آرینین قهرین چکمهین
بالین قدرینی نه بیلر؟!
کوْراوْغلوُ دئر: های اوْلاندا،
درهیه آسلان دوْلاندا،
قارا زاغ بلبل اوْلاندا
گولون قدرینی نه بیلر!
yazar aşqın bu gün
18 Aug 2010 |
یاران گذشته بس که کردند تاراج عبارت و معانی
شد تنگ فضای نظم بر ما،فریاد ز سبقت زمانی
فضولی
مولانا حکیم محمد بن سلیمان فضولی بایاتی ثم البغدادی،هیجری اونونجی عصرین یالنیز آذربایجان ادبیاتیندا یوخ،بلکه بوتون عمومی تورک ادبیاتی،فارس و عرب دیللی ادبیاتلاریندا ان معروف ،تأثیر ائدیجی و گؤرکملی شاعیری و ایسلام دونیاسینین عالیم،موتفکیر و فلسفهچیسی و دونیانین عجوبه شخصیتی کیمی تانینمیشدیر.
دوغومو
فضولینین دوغولودوغو یئرین تعیین ائتمک مناقیشهسی حله بیر نتیجهیه چاتمامیشدیر.
اونون کربلادا،بغداد دا،حلّهده و حتی آذربایجاندا دوغولدوغو ادعاسینی ئونه سورنلر واردیر.
تذکیرهلرده گؤردوگوموز کیمی اونون اوغوزون <<بایات>> عشیرهسینه منسوب اولماسی و اؤزونونده <حدیقت السعدا> و فارسجا <<دیوان>>-یندا،آنا دیلینین تورکجه اولماسیندان سؤز گئدیر.یئنی آراشدیرمالارا دایاناراق،آذربایجانین <قازاخ> ماحالیندا دوغولوب،اوشاق ایکن عائلهسیله برابر آتاسی <<ملا سلیمان>> طرفیندن،کربلایا آپاریلماسی ظن ائدیلیر.هر حالدا،او،اوشاقلیقدان بغداد شهرینده،تصویر ائتدیگیمیز آذربایجان ادبی محیطینده بؤیوموش و تربیه گؤرموشدور و سونرا کربلادا مقیم و اوردادا دفن اولموشدور.
ئوزوده فارسجا دیوانینین مقدمهسینده،<مولد و مقامم عراق عرب است> دئدیکدن سونرا،شعری حاقیندا دئییر:
<<…این نورسیدگان روزگار ندیده و این یتیمان غربت ناشنیده که از خاک نجف و خطّه ی کربلا سر بر آوردند و در آب و هوای برج اولیا پرورده اند.>>
و یئنهده اورادا دئییر:
چون خاک کربلاست فضولی مقام من،
نظمم بئ هر کجا که رسد حرمتش رواست.
زر نیست،سیم نیست،گوهر نیست،لعل نیست،
خاک است شعر بنده،ولی خاک کربلاست.
و یا،
آسوده ی کربلا به هر حال که هست
گر خاک شود نمیشود قدرش پست
بر میدارند و سبحه اش میسازند
میگردانندش از شرف دست به دست.
آدی
فضولینین آدینی ذکر ائدن ایلک قایناق <<کشف الظّنون>> دور. کاتب چلبی ئوز اثرینده اونو بئله آدلاندیریر: <و هو محمد بن سلیمان المتخلص بفضولی>.
اوندان قاباقکی قایناقلار،هامیسی اونو <<مولانا فضولی>> آدلاندیریرلار و لاکین <کشف الظنون>-دان سونرا، هر یئرده،هامی اونون آدینی محمد و آتاسینین آدینی سولیمان ذکر ائتمیشلر و کاتب چلبی نین ادعاسی علیهینه ایندیه کیمین هئچ بیر سند تاپیلمامیشدیر.
آتاسی سلیمانین حلّه شهرینده مفتی و دین عالیمی اولماسیندا،بیر روایرته دایاناراق،یالنیز بیزیم عصریمیزده کی تدقیقاتچیلار،اشاره ائتمیشلر.
تخلّصو
فضولیدن قاباق بو تخلصو ئوزو ایچون قبول ائدن هئچ بیر شاعیر بیزه معلوم دگیلدیر.(سلیمان نظیف 1925-نجی نشر ائتدیگی فضولی آدلی کیتابیندا و اوندان سونرا عبدالقادر قاراخان(1996،157-نجی ص)ادعا ائدیرلر کی (تذکرة الشعرا) اثرینده هیجری 6-نجی عصر فارس شاعیری اولان(یوسف فضولی)-دن سؤز گئدیبدیر).
(فضولی) سؤزو عربجهدیر و معناسی: (بوش دانیشماق و یئرسیز بیر ایشه دخالت ائتمکدیر).
بو بیت حافیظ دندیر:
در کارخان ای که ره عقل او فضل نیست
فهم ضعیف رای فضولی چرا کند!
فضولی اؤزو (بنگ و باده) اثرینین سونوندا یازدیغی بیر غزلده دئییر:
گفتم ای شوخ،فضولی به تو میلی دارد
گفت این بی ادبی هاست که اینش لقب است!
همین کلمه صفت حالیندا ایشلننده،(بوش دانیشان و یئرسیز باشقلارینین ایشلرینه دخالت ائدن شخص) معناسینا گلیر.آذربایجاندا بئله آداما (فضول) و اونون عملینه(فضوللوق) دئیه ریک.
باشقا طرفدن فضولی کلمهسی اگر فضل سؤزونون جمعی اولان فضول کلمهسینه منسوبیت اکی(ی)-نین آرتیریلماسی ایله دوزلیرسه،(یوکسکلیک،أوستونلوک،معرفت،حکمت و کمالا منسوب) معناسی وئره ر.
فضولی ئوزو،فارسجا دیوانینین مقدمهسینده بو تخلّصو سئچمه سببلرینی بئله ایزاح ائدیر:
(...گاهی به اشعار عربی پرداختم و فصحای عرب را به فنون تازی فی الجمله محظوظ ساختم و آن بر من آسان نمود زیرا زبان مباحثه ی علمی من بود.و گاهی در میدان ترکی سمند طبیعت دواندم و ظریفان ترک را به لطافت گفتار تورکی تمتعی رسانیدم.آن نیز چندان تشویشم نداد،چون ب سلیقه اصل من موافق افتاد.و گاهی ب رشته ی عبارت فارسی،گوهر کشیدم و از آن شاخسار میوه ی کام دل چیدم،اما به واسطه ی رغبت اخلاق و مودت دقّت مضمون که در جبلت داشتم...وقتها بوده که شب تا سحر زهر بیداری چشیدم و به صد خون جگر مضمونی را به عبارت کشیدم و چون روز شود،آن را به عیب توارد قلم زدم و از تصرف آن باز آمدم.وقتها شده که روز تا شب به دریای فکرت فرو رفته و و گوهر خاصّی به الماس سخن سفته ام،چون گفته اند که این مضمون از فهم دور است و این لفظ در میان قوم [فارس] نامعمول و نامشکور است،از نظر انداخته ام و به سلسله ی تسوید مقید نساخته ام... حقّا که همین احتراز،علت اختیار تخلّص واقع شده[است].چرا که در ابتدای شروع نظم،هر چند روزی دل بر تخلّصی مینهادم و بعد از مدتی به واسطه ی ظهور شریکی،به تخلّص دیگر تغییر میدادم.آخر الامر،معلوم شد یارانی که پیش از من بودند،تخلّص ها را پیش از معانی ربوده اند.خیال کردم که اگر تخلّص مشترک اختیار نمایم،در انتساب نظم بر من حیف رود اگر مغلوب باشم.و بر شریک ظلم شود اگر غالب آیم.
بنابر رفع ملابست التباس،(فضولی) تخلص کردم و از تشویش ستم شریکان پناه به جانب تخلص بردم و دانستم که این لقب مقلوب طبع کسی نخواهد افتاد که بیم شرکت او به من تشویشی نتواند داد.الحق ابواب آزار شرکت را بدین لقب بر خود بستم و از دغدغه ی انتقال او اختلال رستم...
فی الواقع تخلصی واقع شد موافق هوای من و لقبی اتفاق افتاد مطابق دعوای من به چندین وجوه:اول آن که،من خود را یگانه ی روزگار میخواستم و این معنی در این تخلص به ظهور پیوست و دامن فردیتم از دست قید شرکت رست.دیگر آن که من به توفیق همت،استدعای جامعیت جمع علوم و فنون داشتم.تخلصی یافتم متضمن این مضمون.چرا که در لغت جمع فضل است،بر وزن علوم و فنون.دیگر مضمون فضولی به اصطلاح عوام،خلاف ادب است و چه خلاف ادب از این برتر که مرا با وجود علت معاشرت علمای عالیمقدار و عدم تربیت سلاطین نامدار مرحمت شعار و نفرت سیاحت اقالیم و امصار،همیشه در مباحثه ی عقیله،دست تعرض در گریبان احکام مختلفه ی حکماست.و در مسائل نقلیه،داعیه ی اعتبار اوصول اختلاف فقهاست.و در این فنون سخن به استاد یک فنه ی هر فن موباحثه ی حسن عبارت و مناقشه ی لطف اداست.اگر چه این روش نشانه ی کمال فضولی است،اما نشانه ی کال فضولی است.
دید دوران در حصول علم او عرفان و ادب
اهتمام و اجتهاد و سعی و اقدام مرا
بر خلاف اهل عالم یافت عزم همتم
کرد در عالم فضولی زین سبب نام مرا.
المنة لله که ایام ارتکاب این فن گرامی و اوقات تعلق این نام نامی همیشه بر من به خیر گذشت و از میامن خاک اولیا به تکمیل هر رساله ای که توجه نمودم،اتمام آن به آسانی میسر گشت،غیر از غزلهای فارسی که...)
بو مقدمهدن آنلاشیلیر کی:
1.فضولینین غریزه و سلیقهسی تورکجه یازماغا مئیل ائدیرمیش.
2.فارس دیلینده هر نه یازیرسا،فارس شاعیرلری اؤز آدلارینا مشهور ائدیرلردیر.
3.اونا گؤره فضولی تخلص سئچدی کی فارس شاعیرلری داها اونون تخلصونو(معنالاردان اؤنجه) اوغورلاماسینلار،چون کی معناسیندان قورخوب چکینهجکلر.
4. اونا گؤره فضولی تخلصو سئچدی کی فارس شاعیرلریله ئوز داعواسیندا،ایستهدی "یگانه ی روزگار اولسون" و ئوزونو اونلارا اوخشاتماسین.
5.اونا گؤره فضولی تخلصو سئچدی کی ئوز عصرینده ادب او حکمت ساحهسینده تایی تاپیلماز و یئگانه ایدی و عصرین بوتون رایج اول علم،فضل و کمالینا یئیلنمیشدیر.
و تاریخ اثبات ائتدی کی "سلیمان اوغلو محمد " ئوز لیاقتی و اهیلیت ایله"ادب سیزلیک" معناسینا گلن فضولی کلمهسینین هویت و اصالتینی آلت اوست ائدیب دییشدی.
سولئیمان نظیف دیلیجه دئسک:
بو گون فضولی دئییلینجه،خاطره اغزّه و اولیا درجهسینه صعود ائتمیش بیر آدام گلیر.ئویله عزیز و ولی کی وجدانلارین تحول و قناعت و ایمانی ایلهده،قد سیّنه خلل گلمک احتمالی یوخدور.(سلیمان نظیف،ایسلامبول،1925،13-نجی ص).
اوشاقلیغی و گنجلیگی
فضولینین اوشاقلیغی و گنجلیگی حاقیندا چوخ معلومات یوخدور. بعضی روایتلره گؤره،گویا استادی ملا رحمت اللاهین قیزی ایلهده ائولنمیشدیر.
سندلر بؤلومونده گؤردوگوموز چاغداشی عهدینین،اونون حاقیندا سؤیله دیکلریندن نتیجه آلیریق کی فضولی دایماً تفسیر،حکمت،کلام،حدیث،هندسه،هیئت،طب،ادبیات،موسیقی و شعریله مشغول اولان،شوخ طبیعتلی و صحبتی دادلی بیر عالیم ایمیش.
اوشاقلیغیندا،هم اؤز آتاسی و همده ملا رحمت الله آدلی بیر عالیمین یانینیدا تحصیل آلمیش و چوخ کیچیک ایکن قلم اله آلا بیلمیشدیر.
قطعیت ایله دئمک اولار کی او زامانکی بغدادین علمی محیطینده،فضولی گوجلو و درین تحصیل آلا بیلمیش،بوتون عقلی و نقلی علملری اؤیرنمیش و خصوصیله حکمت و کلام فنلرینده متبحر بیر عالیم اولموش و "ملالیق" درجهسینه یوکسلمیشدیر.و هر یئرده حؤرمت قازانمیشدیر.علم تحصیلی ایله یاناشی شعر یازماغادا یئنی یئتمه یاشلاریندان باشلامیشدیر.اؤزو دئییر:
صیت فصاهت ایله سؤزوم توتدو عالمی
من مهد اعتباردا طفل زبون هنوز
بوی خوشوملا اولدو معطر دماغلار،
من نافه ی وجود دا بیر قطره خون هنوز.
لاکین او بوتون عقلی و نقلی علملرایله مشغول اولدوغو و حکمت و کلام فنلرینی اوخودوغو و اوخوتدوغونا گؤره،علمسیز شعری قبول ائتممیش و شعر دیل و آنلامیندا "اخلاق" گؤزلمیشدیر:
(چون در هنگام صباوت نظر اعتبار به کارخانه ی عالم انداختم و شاهد اکتساب معارف را منظور و معشوق ساختم،در اثنای آن عشقبازی گاهی محرک شووق فطری بر روی استعدادم ابواوب محبت نظم می گشود.اما غیرت همت اکتساب معارف منعم می نمود که : این جمیله اگر چه مرغوب است،چون مانع تحصیل کمال علم میشود،نه خوب است.)
فضولینین اوشاقلیق ایللرینده،عراق عرب آغ قویونلولار حاکیمیتی آلتیندا ایدی.سونرا صفوی دؤولتینین الینه کئچمیش 26 ایل بو بؤلگه،صفوی قیزیلباشلارینا تابع اولموشدور.شاعیرین بو ایللرده حیاتی نسبتاً ساکت کئچمیشدیر.او،شاه ختایی شأنینه "بنگ و باده" مثنوی سینی یازیب،اونا هدیه ائتمیشدیر.
سلطان سلیمان قانونی عراق عربی اله کئچیردیکدن سونرا،فضولینین گرگینلشیر.
بو دؤورده اونون حیاتی و معیشیتی آغیز کئچیرمیش،ئوزوده بو مسأله یه اعتناسیزایدی،نئجه کی "اوقاف"دان وئریلن معاشی بیر مدت کسیلدیکدن سونرا "وقفیه ایشلری اداره"-سینه شیکایت ائدرک دئمیشدیر:
…ما راتب خواران در آل رسولیم،
عمریست که این راتبه داریم مقرر،
مسدود نگشته در این راتبه بر ما،
زان روی که هستیم بر این راتبه در خور،
ماییم پسندیده ی دوران به قناعت،
پیران جوان بخت او فقیران توانگر.
ما آیینه داران بد و نیک جهانیم
گر نیستی آگه،بگشا دید و بنگر:
خم یافته در خدمت ما قامت گردون،
پر گشته ز آوازه ی ما دهر،سراسر...
و بئلهلیکله،ئوز مناعت طبع و قناعتینی گؤسترمیشدیر.
ئولومو
وئردیگیمیز سندلره گؤره،مولانا حکیم ملا محمد بن سلیمان فضولی،هیجری 900-نجی ایلده دونیایه گلمیش و هیجری 963-نجی ایلده طاعون بلاسینا توتولموش و رحلت ائتمیشدی.
فضولی کؤچدی(ماده تاریخی)
مزاری
فضولی رحلت ائتدیکدن سونرا،ئوز وصیتی أوزره،امام حسین علیه السلامین مزاری یانیندا دفن ائدیلمیشدیر و بیر زامان مزاری اوزرینه گونبذ تیکیلمیشدیر.
دئییلنلره گؤره،مزاری حاقیندا یازدیغی غزلین بو بئیتی:
مزاریم اوزره قویمام میل اگر کویوندا جان وئرسم،
قویون بیر سایه دوشسون قبریمه اول سرو قامتدن
اساسیندا سونرا بو گونبذ گؤتورولموشدور.
بو مزار 1975-نجی ایله کیمی برپا ایدی.همین ایلده عراق دولتی کوچهلری گئنیشلندیرمه بهانه سی ایله مزاری داغیتمیش و فضولینین سوموکلرینی کیتابخانایا نقل ائتمیشدیلر.
yazar aşqın bu gün
23 Jan 2009 |
سلاملار اولسون عزیز اوخوجولاریمیزا،بو 10 گون محرم آیینا گؤره دانیشیقلاریمیز اولمادی اوستادینان آمما بو سری بیر مقاله قویموشام اولسون کی اورحلر بینر اؤلسون.
< endirin
yazar aşqın bu gün
3 Jan 2009 |
اي ستمگر مني رسواي جهان ائيله ميسن
گوزومون ياشيني چون دجله روان ائيله ميسن
همنشين ائيله ميسن دشمني اي مايه ي ناز
رشگدن جانيم آليب، باغريمي قان ائيله ميسن
گون كيمي عارضووه زلف چليپاني ساليب
گوني گور ابر سيه آلتدا نهان ائيله ميسن
نازيله، عشوه ايله، سير ائله ييب گلزاري
گوستريب معجزه سن سرو روان ائيله ميسن
بير جانيم وارايدي اي شوخ كي آلدين او زمان
اوزگه جان داهي بو بي كسده گمان ائيله ميسن
قاشلارون تيغ ستم آلميش اله، كيرپيگون اوخ
اولدوروبسن مني ناحق يئره قان ائيله ميسن
نه اوچون اي شوخ نقابين گوتوروبسن اوزدن
روي خورشيدوشي خلقه عيان ائيله ميسن
آلميسان عقليمي سردن منيم اي آفت جان
قدديمي محنت هجرونده كمان ائيله ميسن
هوس وصلويله اي مه من ((حيران)) ي
باشي يئرده، گوزي يولدا نگران ائيله ميسن
یازان: حيران خانيم
yazar aşqın bu gün
5 Jul 2008 |
